Google’a Quanta’yı önceliklendirmesini söylemek ve arama ile yapay zekâ sonuçlarınızda bilim ve matematiğin en iyi haberlerinden daha fazlasını görmek için tıklayın.
570 megapiksellik Karanlık Enerji Kamerası, Şili’nin La Serena şehri yakınlarındaki Cerro Tololo’da bulunan Victor M. Blanco 4-Metre Teleskopu’na monte edilmiştir.
Dark Energy Survey/DOE/FNAL/
DECam/CTIO/NOIRLab/NSF/AURA

Joshua Frieman, dünyanın evrenin yalnızca maddeden çok daha fazlasından oluştuğunu öğrendiği zamanı hatırlıyor. Bilim insanı birkaç yıldır evrenin anlam kazanması için başka bir şeye — bir “eksik enerjiye” — ihtiyaç duyabileceği olasılığını inceliyordu. Ancak bu, niş bir fikirdi. 1997’de bir meslektaşıyla birlikte bu konuda bir çalıştay planlamaya başladıklarında, başlangıçta sadece birkaç düzine kişi kaydolmuştu. Ardından, 1998’in başlarında, iki araştırmacı ekibi, süpernova olarak adlandırılan patlayan yıldızların, henüz tanımlanmamış, her yerde mevcut olan itici bir kuvvetin etkisiyle Dünya’dan hızla uzaklaştığını duyurdu. Bu gözlemler, tam da Frieman ve meslektaşlarının konuşmayı planladığı türden bir eksik enerjinin varlığına işaret ediyordu.
Şu anda Chicago Üniversitesi’nde görev yapan Frieman, “Aniden herkes çalıştayımıza gelmek istedi,” dedi. Aralarında televizyon kameralarıyla gelen muhabirler de vardı. Bu, “bir nevi sirk” gibiydi.
Birkaç yıl içinde kozmologlar gerçeklik hakkında tamamen yeni bir görüşe ulaştılar. Görünmez doğası nedeniyle “karanlık enerji” adını alan bu eksik enerji, galaksileri birbirinden uzaklaştırıyordu. Enerji, sanki uzayın kendisine yerleşmiş gibiydi. Evrenin yaklaşık üçte ikisini oluşturuyordu (görünür ve karanlık madde ise geri kalanını oluşturuyordu). Frieman, karanlık enerjinin görebildiğimiz her şeyi nasıl etkilediğini gözlemleyerek onu anlamaya yönelik yirmi yıllık bir misyona girişti: Dark Energy Survey (DES).
Şimdi bu proje sona erdi. Mayıs 2026’da DES, milyarlarca yıllık kozmik tarihe yayılmış binlerce süpernova ve yüz milyonlarca galaksiden oluşan tam veri setine dayanan bulgularını paylaştı. Bu bulgular, başka bir proje olan Dark Energy Spectroscopic Instrument (DESI) tarafından toplanan verilerle birleştiğinde, evrenin neyden oluştuğuna dair anlayışımızın — kozmolojinin köklü “standart modelinin” — eksik olduğunu gösteriyor. Lawrence Berkeley Ulusal Laboratuvarı’nda kozmolog olan Simone Ferraro, “Bu modelde çatlaklar var gibi görünüyor,” dedi. “Uyum sağlamayan bir şeyler var.”
Chicago Üniversitesi’nde fizikçi olan Joshua Frieman, evrenin hızlanan genişlemesini incelemek için Dark Energy Survey’i kurucu ortaklarından biriydi.
Brian Nord
Kozmologlar henüz bu “bir şeyin” ne olduğunu söyleyemiyorlar. Söyleyebilecekleri şey ise, 20 yıllık bir istikrardan sonra alanlarının yeniden bir belirsizlik durumuna döndüğüdür. Ferraro, “Bu durum kesinlikle insanı ya rahatsız edecek ya da heyecanlandıracak kadar yeterli,” dedi.
Sonsuza Dek Daha Büyük ve Daha Hızlı
Deneyimsel kozmoloji, parçalı bir çabadır. Bu, bir kişinin hayatını onun hakkındaki bir veri dosyasından — karne notları, faturalar, kolesterol testleri ve benzeri bilgilerden — yeniden oluşturmaya çalışmak gibidir. Tüm verileri bir araya getiren bir hikâye oluşturursunuz, yeni veriler bulursunuz ve bu verilerle hikâyeyi geliştirirsiniz. Frieman ve diğer kozmologlar, 1990’ların ortalarında eksik bir enerji formu hakkında spekülasyon yapmaya başladılar çünkü anlattıkları hikâye pek de doğru görünmüyordu.
Önceki on yıllarda gökyüzüne bakarak orada kabaca ne kadar madde olduğunu tahmin etmişlerdi. Boşluğu aydınlatan birkaç galaksi — görünür madde — görmüşlerdi. Galaksilerin ne kadar hızlı döndüğüne dayanarak astronomlar, her parlak noktayı bir arada tutan, görünmez bir maddenin büyük bir kısmının etrafını sarması gerektiği sonucuna varmışlardı — karanlık madde.
Bu galaksilerin gözden uzaklaşma hızı, evrenin yaklaşık 8 ila 13 milyar yıldır genişlediğini gösteriyordu. Görünüşe göre, evreni kütleçekimsel olarak çekip bu genişlemeyi asla tamamen durdurmadan sürekli yavaşlatacak kadar madde (karanlık ve görünür madde bir arada) vardı.
Ancak yeni gözlemler bu hesaplamayla çelişmeye başladı. Örneğin astronomlar, evrenden daha eski görünen yıldızlar keşfettiler. Bu ve diğer anormallikleri anlamaya çalışırken kozmologlar, modellerine yeni bir enerji türü eklemenin yardımcı olduğunu fark ettiler.
Sonra 1998’deki bomba gibi bulgular geldi: Evrenin genişlemesi aslında yavaşlamıyordu; aksine çok hafif bir şekilde hızlanıyordu. Yılın sonuna gelindiğinde, bu hızlanmayı tetikleyen bilinmeyen şeyin bir adı vardı: karanlık enerji. Frieman onu ölçmek için harekete geçti.
1998’de kozmologlar, elinde ince bir dosya olan dedektifler gibiydiler. Erken evrenden gelen ışığın bulanık bir görüntüsü olan kozmik mikrodalga arka planına (CMB) sahiptiler. Ayrıca birkaç milyon galaksi ve onlarca süpernovayı gözlemlemişlerdi. Işığın yolculuk etmesi zaman aldığı için bu gözlemler, kozmologlara evrenin son birkaç milyar yıl boyunca farklı anlarda nasıl göründüğüne dair anlık görüntüler sunuyordu.
Dark Energy Camera, normal dijital kameralardaki sensörlere benzer, ancak özellikle astronomi için tasarlanmış bir dizi yük eşlenikli cihaz (CCD) içerir.
DOE/FNAL/DECam/R. Hahn/CTIO/NOIRLab/NSF/AURA
Bu, evrenin beklenmedik bir büyüme atağı yaşadığını göstermek için yeterli veriydi. Ancak bunun tam olarak ne zaman başladığını ve ne kadar hızlı olduğunu anlamak için Frieman ve meslektaşlarının dosyalarını zenginleştirmeleri gerekiyordu. Çözümleri DES oldu.
DES, 2003 yılında Fermi Ulusal Hızlandırıcı Laboratuvarı’ndaki bir avuç fizikçinin, evren hakkında daha kapsamlı bir görüş elde etmek için neyin gerekli olduğunu tartışmasıyla başladı. Daha sonra dönemin en güçlü dijital kamerası olan 570 megapiksellik Dark Energy Camera’yı tasarlayıp inşa ettiler ve onu Şili’deki And Dağları’ndaki 4 metre çapındaki Blanco teleskopuna yerleştirdiler. Ardından 2013 ile 2019 arasında 758 gece boyunca süren Dark Energy Survey’i gerçekleştirdiler. Bu süre zarfında DES, kaydedilen galaksi sayısını yüz milyonlara çıkardı. DES’in 2018’de sona ermesi planlanıyordu, ancak araştırmacılar güçlü bir El Niño mevsiminin neden olduğu bulutlar yüzünden yaşanan kötü gözlemleri telafi etmek için süreyi uzattılar.
Yedi ülkeden 400’den fazla bilim insanını içeren DES işbirliği, her birkaç yılda bir topladıkları verileri analiz ederek evrenin tarihi hakkında ne söylediğini inceliyordu. Tekrar tekrar buldukları şey, 1998’deki süpernova makalelerinden sonra şekillenen teoriyle tutarlıydı: Evrenin yaklaşık %30’u maddeden (çoğunlukla görünmez ve yavaş hareket eden “soğuk karanlık madde” veya CDM) oluşuyordu ve evrenin geri kalan %70’i ise karanlık enerjiden oluşuyordu. Fizikçiler, bu enerjinin uzayın vakumunun değişmez bir özelliği gibi davrandığını ve “lambda” olarak adlandırıldığını belirttiler. Uzay ne kadar büyürse, bu vakum enerjisinden o kadar fazla olur ve evren o kadar hızlı genişlerdi. Evrenin bu teorisi Lambda-CDM olarak biliniyordu.
Sonra, 2024’te, yeni nesil bir deney olan DESI’den araştırmacılar, DES gözlemlerini CMB’nin daha keskin bir görüntüsü ve kendi yeni gözlemleriyle birleştirdiler. Lambda-CDM teorisinin artık tam olarak uymadığını buldular.
Kırık Disk
DES Şili’de tek bir büyük kamera kullanırken, Arizona’daki Kitt Peak’te bulunan DESI binlerce küçük “göze” sahiptir. Her biri tek bir galaksiye odaklanmak için dönebilir. Bu bireysel odaklanma, her galaksinin hareketini daha hassas bir şekilde yakalar.
Temel Bulgular ve Genel Değerlendirme
Kozmologlar şimdi evren hakkında bugüne kadarki en kapsamlı dosyalarını oluşturmuş durumdalar. DES, madde kümelenmesi haritasını, süpernova kataloğunu, DESI’nin galaksi katmanlarını ve bir CMB görüntüsünü birleştirdi ve ardından Lambda-CDM’in tüm kozmik tarihi açıklamaya hala ne kadar uygun olduğunu kontrol etti.
Cevap: Pek de uygun değil. Nihai raporlarında DES bilim insanları, verilerinin karanlık enerjinin sabit olmadığını ve son çağlarda zayıfladığını öne süren teoriyle biraz daha iyi uyum sağladığını buldular. Fizikçilerin istatistiksel dilinde, DES yeni teori için “üç-sigma” bir tercih bildiriyor. Bu, insanların dikkatini çekmek için yeterince anlamlıdır, özellikle de farklı yöntemlerle toplanan verileri birleştirdiği için, ancak fizikçilerin yeni bir keşfi iddia etmek için ihtiyaç duydukları “beş-sigma” güven seviyesinin çok altında kalır.
Karanlık Enerji Kamerası, evrenin genişlemesinin hızlandığını gösteren 1998 keşfinde oynadığı rolüyle tanınan Victor M. Blanco 4-Metre Teleskopu’na monte edilmişti. Bu süreçte karanlık enerjinin etkili olduğu düşünülüyor.
CTIO/NOIRLab/DOE/NSF/AURA/R. Hahn (Fermi Ulusal Hızlandırıcı Laboratuvarı)
İşleri daha da gizemli kılan bir diğer bulgu ise DES’in, veri kümelerinden birinde gizli bir hata olsa bile bu uyumsuzluğun açıklanamayacağını tespit etmesiydi. Lambda-CDM modelinin doğru olduğu varsayıldığında, CMB verileri madde haritalarıyla tam olarak uyuşmuyor; madde haritaları süpernovalarla tam olarak uyuşmuyor ve süpernovalar da CMB verileriyle tam olarak örtüşmüyor. Verilerden çıkarılabilecek tek bir unsur da her şeyi uyumlu hale getiremiyor; dolayısıyla hiçbir gözlem diğerlerinden daha şüpheli görünmüyor.
Bu durum, gerilimin rastgele bir yan ürün olma ihtimalinin düşük olduğunu gösteriyor — örneğin farklı cihazlarla elde edilen milyonlarca gözlemin birleşiminden kolayca ortaya çıkabilecek türden bir durum değil. Bunun yerine, gerçek evren ile onun hakkındaki anlayışımız arasında bir çelişki olma olasılığı daha yüksek. Ferraro, “Uyum sağlamayan bir şey var,” dedi. Ve “bu şeyin ne olduğunu anlamaya çalışıyoruz.”
Gizem Üzerine Gizem
Bazı teorisyenler, karanlık enerjinin değişebileceği fikrine derin şüpheyle yaklaşıyor. Zaten uzay boşluğunun neden mevcut gibi görünen belirli enerjiye sahip olduğunu açıklamak gibi büyük bir zorlukla karşı karşıyalar: uzayın her bir kübik kilometresini dolduran, neredeyse algılanamaz düzeyde bir itici güç. Karanlık enerjinin aynı zamanda değiştiğinin doğrulanması, ikinci büyük bir zorluğu da beraberinde getirecek: Bu gizemli derecede küçük enerji miktarının neden gizemli derecede yavaş bir oranda tükendiğini açıklamak.
Bazı kozmologlar, bunun yerine Lambda-CDM modelinin diğer varsayımlarını değiştirmeleri gerekip gerekmediğini merak ediyor. Örneğin, erken evrendeki yıldızların (ve muhtemelen diğer parlak nesnelerin) evreni kaplayan hidrojen sisini ne zaman dağıttığı gibi bir varsayım. Lambda-CDM bu olayı Büyük Patlama’dan yaklaşık 700 milyon yıl sonra gerçekleşmiş olarak gösteriyor. Ancak Ferraro ve işbirlikçilerinin 2025 tarihli bir analizine göre, bu olay yaklaşık 200 milyon yıl daha erken gerçekleşmiş olsaydı, Lambda-CDM kozmolojik verilerle daha iyi uyum sağlardı. Ferraro, “Bu sayı kritik öneme sahip,” dedi. “Ancak onu ölçmek son derece zor.”
Burada görülen Vera C. Rubin Gözlemevi, Karanlık Enerji Araştırması’nın merkezi olan Cerro Tololo’dan yaklaşık altı mil uzaklıktaki Cerro Pachón Dağı’nda yer alıyor.
RubinObs/NOIRLab/SLAC/NSF/DOE/AURA/A. Pizarro D
Diğer teorisyenler ise değişen karanlık enerjinin etkilerini inceliyor; örneğin karanlık maddenin kütlesiyle birlikte değişme olasılığını araştırıyorlar.
Gözlemsel kozmologlar için sonraki adımlar net: Evren hakkındaki dosyayı daha da zenginleştirmeye devam etmek. DES sona ermiş olsa da DESI en az 2028’e kadar veri toplamaya devam edecek. Şili’deki Cerro Pachón Dağı’nın zirvesinde ise Vera C. Rubin Gözlemevi 2026 yılında araştırma faaliyetlerine başladı.
Rubin, DES’in ruhani halefi niteliğinde. Şu anda dünyanın en büyük dijital kamerasına ev sahipliği yapma onuruna sahip ve astronomlar bu güçlü gözün yaklaşık 10 milyar — evet, “b” ile yazılan — galaksiyi tespit etmesini bekliyor. DES’in deneyimli araştırmacıları, tıpkı DES için yaptıkları gibi, bu galaksileri tek tek analiz etmeye yardımcı olmak üzere Rubin işbirliğine akın ediyor.
1990’larda evrenin hızlanan genişlemesi, sadece birkaç düzine süpernovanın hareketlerinden anlaşılabilmişti. Rubin ise milyonlarca tane daha bulmayı hedefliyor. Milyonlarca süpernova ve milyarlarca galaksiden oluşan bu dosya sayesinde, son derece ayrıntılı bir kozmik tarih — ve onu şekillendiren güçlerin bir dökümü — herkesin görebileceği şekilde ortaya çıkacak.


Fizik Alanından Diğer Haberler
Garip Bir Kuantum Teoremi, Einstein’ın Gerçeklik Anlayışını Yok Etti
Soğuk Füzyon Hayalinde Geriye Bir Şey Kaldı mı?
‘Boş’ Uzayın Yeni Haritası, Galaksi Hakkındaki Sakin Görüşü Sarsıyor
Chicago Üniversitesi’nde fizikçi olan Joshua Frieman, evrenin hızlanan genişlemesini incelemek amacıyla Karanlık Enerji Araştırması’nı kurmaya yardımcı oldu.
Brian Nord
Karanlık Enerji Kamerası, normal dijital kameralardaki sensörlere benzer ancak özellikle astronomi için tasarlanmış yük eşlenikli cihazlardan (CCD’ler) oluşan bir dizi barındırıyor.
DOE/FNAL/DECam/R. Hahn/CTIO/NOIRLab/NSF/AURA
Yıldız rüzgarları yayan genç yıldızlar, burada Karanlık Enerji Kamerası tarafından yakalanan Ejderha bulutsusundaki tozu ve gazı, birbirleriyle dövüşen iki ejderhayı andıran bir şekle sokmuş.
Karanlık Enerji Araştırması/DOE/FNAL/
DECam/CTIO/NOIRLab/NSF/AURA
Karanlık Enerji Kamerası, evrenin genişlemesinin hızlandığını gösteren 1998 keşfinde oynadığı rolüyle tanınan Victor M. Blanco 4-Metre Teleskopu’na monte edilmişti. Bu süreçte karanlık enerjinin etkili olduğu düşünülüyor.
CTIO/NOIRLab/DOE/NSF/AURA/R. Hahn (Fermi Ulusal Hızlandırıcı Laboratuvarı)
Burada görülen Vera C. Rubin Gözlemevi, Karanlık Enerji Araştırması’nın merkezi olan Cerro Tololo’dan yaklaşık altı mil uzaklıktaki Cerro Pachón Dağı’nda yer alıyor.
RubinObs/NOIRLab/SLAC/NSF/DOE/AURA/A. Pizarro D
Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔




1 yorum
Fikrinizi bir kaynak, soru veya yapıcı karşı görüşle geliştirin.