Evren Cuma Günleri
5 dakikalık okuma
Rekor kıran simülasyon, kozmik ‘karanlık çağları’ aydınlatıyor

Karmaşık astrofizikle dolu devasa bir bilgisayar modeli olan Lumina, bilim insanlarına genç evrenin nefes kesici bir sanal görüntüsünü sunuyor
Evren ile bağlantıda kalın: Phil Plait’in bu haftalık köşesi için e-posta uyarıları alın
İnsanlar bazen bir bilgisayar simülasyonunun içinde yaşıyor olabileceğimizden ve hepimizin bilinmeyen nedenlerle yaratılmış devasa, tanrısal bir programın ürünü olduğundan endişe ediyorlar. (Bu şüphe o kadar yaygın ki, Star Trek hayranları arasında kendi şakasını bile doğurdu: İşler gerçekten kötüleştiğinde, başımız bir holodeck içindeyse diye yukarı bakıp kararlılıkla “Bilgisayar, programı sonlandır” demek yeterli.)
Bunun doğru olup olmadığını (veya bir fark yaratıp yaratmayacağını) kesinlikle söyleyemem, ancak biz insanların evreni —en azından onun fiziksel kurallarını— simüle etmede giderek daha iyi olduğumuzu biliyorum.
Kanıt için, uluslararası bir bilim insanı ekibinin geliştirdiği yeni ve rekor kıran Lumina simülasyonuna bakmanız yeterli. Lumina, kozmik tarihin en önemli olaylarından biri olan reiyonizasyonun arkasındaki fiziksel süreçleri modellemek için şimdiye kadarki en başarılı deneme. Bu olay, erken evrendeki kritik enerji kaynaklarını anlamak için anahtardır. Araştırmacılar ilk sonuçlarını 26 Ekim’de Monthly Notices of the Royal Astronomical Society dergisinde yayımladılar.
Simülasyonun iddialı olduğunu söylemek bile ciddi anlamda yetersiz kalır. Lumina, 1,5 milyar ışık yılından daha geniş bir uzay hacmindeki fiziksel koşulları hesaplıyor —bu inanılmaz derecede büyük bir mesafe— ancak aynı zamanda yaklaşık 1.400 ışık yılı gibi küçük ölçeklerdeki olayları da simüle edebiliyor. Bunu, söz konusu hacmi şaşırtıcı bir şekilde 432 milyar ayrı uzay sektörüne bölerek ve her sektördeki birden fazla fiziksel parametrenin zaman içindeki değişimini takip ederek başarıyor. Bu sayede, evrenin en büyük bölümünde şimdiye kadar oluşturulmuş en ayrıntılı simülasyon ortaya çıkıyor ve Büyük Patlama’dan yaklaşık 50 milyon yıl sonrasına kadar uzanan iki milyar yıllık bir zaman diliminde neler olduğunu gözler önüne seriyor.
İlk yıldızların ve galaksilerin kendisinin oluştuğu dönem de tam olarak buydu; ancak o zamanki evrenin fiziksel koşulları hakkında çok az şey biliyoruz. İşte bu yüzden Lumina gibi simülasyonlar bu kadar aydınlatıcı olabiliyor.
Evrenin kısa bir tarihi:
Başlangıçta evren çok sıcak ve çok yoğundu. Genişledikçe soğudu. İlk yaklaşık 380.000 yıl boyunca opak (ışığı geçirmeyen) bir yapıdaydı çünkü iyonize gaz —elektron ve proton gibi yüklü parçacıklar— ile doluydu. Bu aşırı yüksek yoğunluklarda bir fotonun bir iyonla çarpışmadan ve rastgele bir yöne sekip gitmeden ilerlemesi mümkün değildi; dolayısıyla ışık, günümüzde olduğu gibi serbestçe yayılamıyordu.
Zamanla evren, atom çekirdeklerinin ve elektronların birleşebileceği kadar soğudu. Bu birleşme gerçekleştiğinde, uzayı dolduran gaz çok hızlı bir şekilde elektriksel olarak nötr hale geldi. Böyle bir madde ışığı emmede pek iyi olmadığı için evren şeffaf oldu. Fotonlar artık serbestçe uçup uzun mesafeler kat edebiliyordu.
Bu süreç devam ederken kütle çekimi, soğuyan maddeyi bir araya toplamaya başlamıştı. Galaksiler, galaksi kümeleri ve süperküme gibi devasa yapılar oluşmaya başladı. Daha küçük ölçeklerde ise yıldızlar da bu madde bulutundan birleşerek ortaya çıkıyordu; galaksilerin merkezlerindeki süperkütleli kara delikler de aynı şekilde oluşuyordu.
Hem yıldızlar hem de bu devasa kara delikler, ultraviyole ışık da dahil olmak üzere yoğun, yüksek enerjili foton kaynaklarıydı. Tüm bu radyasyon, elektronları atomlardan yeniden koparıyordu ve zamanla bu süreç evreni yeniden iyonize etti. Ancak o zamana kadar evren o kadar genişlemişti ki, gazın yoğunluğu büyük ölçüde düşmüştü ve evren şeffaf kalmaya devam etti. Yaklaşık 13 milyar yıldan fazla bir süre sonra, günümüzdeki durum da aşağı yukarı böyle.
Ancak sadece gözlemlerden çıkarılması zor olan bazı ayrıntılar hâlâ bilinmiyor. Reiyonizasyon ne zaman (ve ne kadar aniden) gerçekleşti? Karanlık madde veya yıldızların ürettiği farklı elementler bu süreçte nasıl bir rol oynadı? Büyük ölçekli yapılar tam olarak ne zaman oluştu?
İşte burada simülasyonlar devreye giriyor. Örneğin kütle çekimini, fotonların madde içinden geçişini ve yıldızların ve galaksilerin yaydığı radyasyon miktarını anlıyoruz. Bir bilgisayar modeli, sanal uzayın küçük bir bölgesini alıp içine hidrojen, helyum, karanlık madde ve radyasyon ekleyerek fizik yasalarını uygulayabilir ve zaman içinde nelerin değiştiğini görebilir. Bunu binlerce, milyonlarca hatta milyarlarca bölge için tekrarlayıp bu bölgelerin birbirini etkilemesine izin vererek evrenin nasıl işlediğini yeniden yaratmaya çalışabilirsiniz.
Ancak evreni simüle etmek kolay değil. Yıldız oluşumunun fiziksel kurallarını doğru yakalamak için küçük ölçeklere bakmanız gerekirken, galaksilerin ve galaksi kümelerinin oluşmasını sağlamak için devasa ölçekleri de hesaba katmanız gerekiyor. Tüm bu yapıların zaman içinde nasıl değiştiğini görmek için ise simüle edilmiş zaman ilerledikçe bu süreci tekrar tekrar yürütmek zorundasınız.
Yine de günümüz bilgisayarları oldukça gelişmiş durumda ve bilim insanları, (umarız ki) gerçekçilikten çok fazla ödün vermeden hızı optimize edecek şekilde simülasyonlarını kodlayabiliyorlar. Dolayısıyla bilgisayarlarımız ve kodlarımız geliştikçe, tıpkı evrenin kendisi gibi simülasyonlar da zamanla daha karmaşık hale geldi.
Lumina, bu evrimin en son adımı. Uzayın küçük bölgelerine odaklanıyor, ancak o kadar çok bölge içeriyor ki —yüz milyarlarca— küme gibi yapıları görebilecek kadar büyük hacimleri kapsıyor. Ayrıca, bu uzay hacmi o kadar geniş ki, süper güçlü ve iyonlaştırıcı radyasyon yayan kuasarlar gibi nispeten nadir ama son derece etkili nesneler de oluşabiliyor; böylece onların devasa etkileri de simülasyona dahil edilebiliyor.
Lumina ayrıca bu ölçekte daha önce yapılmış en gelişmiş fiziksel modelleri kullanıyor. Simülasyon hidrojeni, helyumu ve karanlık maddeyi yanı sıra çeşitli kaynaklardan gelen iyonlaştırıcı radyasyonu da takip ediyor. (Şunu da belirtmeliyim ki manyetizmanın etkilerini içermiyor; bu etkiler akıl almaz derecede karmaşık ve hesaplanması son derece zor.)
Simülasyonun ilk sonuçları oldukça ilgi çekici. Astronomlar yıllardır reiyonizasyondan temel olarak süperkütleli kara deliklerin mi yoksa yıldızların mı sorumlu olduğu konusunda tartışıyorlardı. Lumina ise cevabın her ikisi olduğunu gösteriyor! Hidrojenin iyonizasyonundan ve helyum atomlarından bir elektronun koparılmasından yıldızlar sorumluydu; ancak helyumu tamamen iyonize etmek için —helyum elektronlarını hidrojenden çok daha sıkı tutar— galaksilerin merkezlerindeki devasa kara deliklerin daha yüksek enerji çıkışı gerekiyordu. Bu durum beni pek şaşırtmıyor —genel olarak bir etkinin iki olası açıklaması varsa, gerçek cevap genellikle ikisinin bir karışımı olabilir— ancak bu kaynakların ayrı ayrı oynadığı rolleri netleştirmek yine de faydalı.
Diğer sonuçlar arasında Lumina ekibi, hidrojenin reiyonizasyonunun yaklaşık 12,5 milyar yıl önce tamamlandığını tespit etti. Helyumun tam reiyonizasyonu (yani her iki elektronun da koparılması) yaklaşık 12,8 milyar yıl önce başladı ve yaklaşık 1,2 milyar yıl sonra sona erdi. Diğer, daha incelikli sonuçlar ise astronomların teori ile gözlemleri bir süre daha eşleştirmekle meşgul olmalarına neden olacak. Bir anlamda Lumina’nın sonuçları, Vera C. Rubin Gözlemevi’nin gerçek evreni olağanüstü çözünürlük ve derinlikle gözlemlemesi gibi bir araştırma projesinin sonuçlarına benziyor; her ikisi de yıllarca incelenip değerli bilgiler çıkarılabilecek mükemmel veri setleri sunuyor.
Simüle edilmiş bir evren, gerçek olan hakkında bize çok şey söyleyebilir —tabii eğer o gerçekse. Her halükârda nihai hedef onu biraz daha iyi anlamak ve bu benim için yeterince gerçek.
Scientific American Baş Editörü


Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔




1 yorum
Fikrinizi bir kaynak, soru veya yapıcı karşı görüşle geliştirin.