Deoksiribonükleik asit, yani DNA, tüm organizmaların ve bazı virüslerin canlılık işlevleri ile biyolojik gelişmeleri için gerekli olan genetik talimatları taşıyan bir nükleik asittir. DNA’nın başlıca rolü bilgiyi uzun süre saklamaktır. Protein ve RNA gibi hücrenin diğer bileşenlerinin inşası için gerekli olan bilgileri içermesi nedeniyle DNA, bir kalıp, şablon veya reçeteye benzetilir. Bu genetik bilgileri taşıyan DNA parçaları gen olarak adlandırılır.
Genetik bilginin aktarılması baz eşleşmesi yoluyla gerçekleşir. Örneğin transkripsiyon adı verilen süreçte, bir DNA dizisinin ona komplementer bir RNA dizisi olarak kopyalanması, DNA ile doğru RNA dizisi arasındaki tümleyici baz eşleşmesini gerektirir. Bu süreçte DNA’daki bilgi, DNA’ya benzer yapıya sahip başka bir nükleik asit olan RNA’ya kopyalanır. Çift sarmalda karşıdan karşıya birbirine bağlı iki baza bir baz çifti denir ve komplementerliğin bir sonucu olarak bir DNA sarmalındaki iki iplikli dizideki tüm bilgi, ipliklerin her birinde kopyalanmış durumdadır. Bu, DNA’nın kopyalanması için esas bir özelliktir.
DNA, hücrenin çoğalması sırasında kromozomların eşlenmesi ile kopyalanır. Hücre bölünmesi sırasında kromozomlar DNA ikileşmesi ile eşlenir ve bu eşlenmiş kromozomlar, hücrenin iki yarıya ayrılması sırasında her yarıya birer kopya ile aktarılır. Bu sayede hücre bölünmesi sırasında genetik bilginin birebir aktarılması sağlanır. Ökaryot canlılar DNA’larını hücre çekirdeği içinde bulundururken, prokaryot canlılarda DNA hücre sitoplazmasında yer alır.

Genetik bilginin aktarımı yalnızca kopyalanma ile sınırlı değildir; bu bilgi hangi hücrelerde, hangi şartlarda kullanılacağının düzenlenmesine de ihtiyaç vardır. Kromatin adı verilen bir yapı içinde DNA’nın paketlenmesi ile kromozomlar meydana gelir ve bu paketlenme gen ifadesine etki eder. Baz değişimi (modifikasyonu) bu paketlenmeyle ilişkilidir. Örneğin, gen ifadesinin az olduğu veya hiç olmadığı yerlerde sitozin bazları yüksek derecede metilasyona uğramıştır. Sitozin metilasyonu ile 5-metilsitozin meydana gelir ve bu X kromozomu inaktivasyonu için önemlidir.
DNA’nın bu düzenlenmesi, yalnızca genlerin hangi kısımlarının okunacağını kontrol etmekle sınırlı kalmaz; DNA’nın kendisi de çeşitli biçimlerde hasara uğrayabilir. DNA, çeşitli mutajenler tarafından hasara uğrayabilir ve bunun sonucunda DNA dizisi değişebilir. Mutajenler arasında başlıca yükseltgen etmenler, alkilleyici etmenler ve yüksek enerjili elektromanyetik ışınlar sayılabilir. Örneğin mor ötesi ışık timin ikilileri (timin dimerleri) oluşturarak DNA’ya hasar verir. Serbest radikaller veya hidrojen peroksit gibi yükseltgen etmenler ise çeşitli farklı türden hasar oluşturabilir, baz değişimi ve iki iplikli kırılmalar gibi.
Her bir insan hücresinde günde 500 baz yükseltgeyici zarar görür. Bu yükseltgeyici hasarlardan en zararlısı çift zincirli kırılmalardır; çünkü bunların onarımı zordur ve DNA dizilerinde noktasal mutasyonlara, insersiyonlara, delesyonlara ayrıca kromozomal translokasyonlara yol açabilirler. DNA transkripsiyonuna engel olma özelliği nedeniyle bu toksinler aynı zamanda hızla büyüyen kanser hücrelerini engellemek amacıyla kemoterapide de kullanılırlar.
DNA’nın işlevleri, yalnızca kimyasal düzeyde değil, aynı zamanda yapısal düzeyde de düzenlenir. Kromozomlarda bulunan kromatin proteinleri, örneğin histonlar, DNA’yı sıkıştırıp organize ederler. Bu sıkışık yapılar, DNA ile diğer proteinler arasındaki etkileşimleri düzenleyerek DNA’nın hangi kısımlarının okunacağını kontrol eder. Bu düzenleme mekanizmaları, gen ifadesinin az olduğu veya hiç olmadığı bölgelerde sitozin bazlarının yüksek derecede metilasyona uğramasıyla da kendini gösterir.
Bu bağlamda DNA, yalnızca pasif bir bilgi depolama birimi değil; transkripsiyon, kopyalanma ve gen ifadesinin düzenlenmesi gibi dinamik süreçlerin merkezinde yer alan, kimyasal değişimlerle ve protein etkileşimleriyle sürekli olarak işlevini sürdüren bir moleküldür.
Bu açıklama Vikipedi kaynaklarından uyarlanmıştır ve şu lisans altında sunulur: CC BY-SA 4.0.
Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔



İlk yorumu siz yazın
Fikrinizi bir kaynak, soru veya yapıcı karşı görüşle geliştirin.