Hafıza ve Unutma: Beynin Gizli Mekanizmaları

Mopple adındaki karakterin, olayları hiçbir detayını unutmadığı “The Sheep Detectives” adlı eser, kurgusal dünyada fotoğrafik hafızaya sahip karakterlerin yaygınlığını gösteriyor. Sherlock Holmes’un zekası ve Joy Kwon’un tıbbi yetenekleri de benzer şekilde mükemmel hatırlama becerisine dayanıyor.

Ancak gerçekte beynimiz bu şekilde çalışmıyor. Güney Carolina College of Charleston’dan gelişim psikoloğu Gabrielle Principe, öğrencilerine basit bir görev veriyor: Bir madeni parayı hafızalarından çizmelerini. Hiçbir öğrenci bunu başaramıyor.

Nadir durumlarda, özellikle çocuklarda, eidetic imaj adı verilen, nesnelerin gözden uzak kaldığı anda bile zihinde canlandırılabilen bir yetenek görülebilir. Ancak bu imgeler bile mükemmel değildir ve geçicidir. Olağanüstü hafızalar bulunsa da, herkes unutur ve bu, bir kusur değildir.

İnsan beyni her şeyi saklayamaz. Kaliforniya Üniversitesi, Davis’ten gelişim psikoloğu Simona Ghetti’ye göre, “Eğer her şeyi saklasaydık, çok karmaşık bir dünyaya yaşardık.” Beynimiz hangi anıları önceliklendireceğini bilemezdi, bu da önemli olayları ve detayları hatırlama yeteneğimizi etkilerdi.

Deneyimlerin anılarını geri getirme yeteneği genellikle 3 yaş civarında başlar, ancak çoğu erken çocukluk dönemi anısı zamanla kaybolur. Ghetti, “Doğum kanalından geçtiğini düşünen kişilerin olması nadir değildir” diyor, ancak bu iddiaların çoğu dikkatli sorgulama üzerine çöker.

Sakladığımız anılar duygularımızla yakından ilişkilidir. İyi anılar ruh halini iyileştirirken, kötü anıların düzenli olarak hatırlanması depresyon veya kaygı gibi durumları şiddetlendirebilir. Principe’e göre, “Negatif şeyleri pozitif şeylerden daha hızlı unuturuz ve bu da duygusal olarak bizim için iyi.”

Ayrıca, kendi algımızla uyuşmayan deneyimleri unutmaya meyilliyiz. Örneğin, kendimizi nazik ve iyimser biri olarak görüyorsak, bu özelliklere ters düşen davranışlarımızı unutma eğilimindeyiz.

Saklanan anılar bile mükemmel bir şekilde korunmaz; hatalı veya tamamen yanlış olabilirler. Anıları geri getirmek, hipokampus gibi beyin bölgelerindeki sinir hücrelerinin aktivasyonunu içerir ve bazen yanlış bilgiler de çağrılabilir: “Bazen yanlış şeyi yakalarız, birinin bize anlattığını, bir rüyayı veya hayal ettiğimiz bir şeyi.” Hatta, kendi deneyimlerini aşırı detayla hatırlayabilen nadir yeteneğe sahip kişiler bile hatalar yapabilir.

Ghetti’ye göre, “Çoğu zaman bu yanlış anılar oldukça masumdur. Örneğin, partnerimize komik bir hikaye anlattığımızı sanırken, aslında annemize anlatmış olabiliriz veya sadece hayal etmiştik.” Ancak, bir suçun anısı olduğunda, yapılan hatalar birinin hapse gönderilmesi veya serbest bırakılması arasındaki farkı belirleyebilir.

Fotoğrafik hafızaya sahip olmak harika olsa da, unutmak mevcut anıları mümkün kılar. Zamanla kenarları bulanıklaşsa bile, “nostalji harika” der Principe. “Çocuklarımın hala bebek olduğunu ve onları zihnimde canlandırabildiğimi bilmek beni mutlu ediyor.”