Nöron (sinir hücresi), sinir sisteminin temel fonksiyonel birimidir ve temel işlevi bilgi transferini gerçekleştirmektir.
Tanım ve bağlam
Nöron ya da sinir hücresi, sinir sisteminin temel fonksiyonel birimidir. Başlıca işlevi bilgi transferini gerçekleştirmektir. İnsan sinir sisteminde yaklaşık 100 milyar nöron olduğu tahmin edilmektedir. Normal bir sinir hücresi 50.000'den 250.000'e kadar başka nöronlarla bağlantılıdır. Yaptıkları özelleşmiş işlere bağlı olarak farklı şekillerde ve çeşitlerde olabilirler.
Yapı
Nöronların büyük çoğunluğu dört farklı yapıya sahiptir: Soma, dendritler, akson ve terminal butonlar. Soma bölgesinde çekirdek ve hücrenin yaşamsal işlevlerini sağlayan mekanizma bulunur. Dendritler, şekilleri ağaca benzediği için Yunanca dendron sözcüğünden isimlendirilmiştir ve nöral iletişimin önemli alıcılarıdır. Akson çoğu kez miyelin kılıfı ile kaplı uzun ve ince bir tüp şeklindedir; bilgiyi hücre gövdesinden terminal butonlara taşır.
Nöron sınıflandırması
Nöronlar aksonların ve dendritlerin somadan çıkışlarına göre üçe ayrılır. Multipolar nöronlar merkezi sinir sisteminde en çok bulunan bilindik nöron tipidir; sadece bir akson çıkışına sahipken çok sayıda dendrite sahiptir. Bipolar nöronlar bir akson ve bir dendrit ağacına sahiptir ve duyusal nöronlar genellikle bipolar nöronlardır; dendritleri duyusal verileri merkezi sinir sistemine iletirler. Unipolar nöronların ise hücre gövdesinden çıkan ve kısa mesafede ayrılan tek bir sapı vardır; duyusal verileri merkezi sinir sistemine taşımakla görevlidir.
Sinir iletişimi ve sinaps
Bir nörondan diğerine geçen mesajlar sinapslar aracılığıyla iletilir. Sinapslar, mesajı yollayan hücrenin terminal butonlarıyla mesajı alan hücrenin dendrit membranı ya da soma bölümü arasındaki birleşme yerleridir. Sinaps sözcüğü Yunancada 'bir araya gelmek' anlamındaki sunaptein sözcüğünden gelir ve iletişim tek yönlü gerçekleşir. Terminal butonlar bir aksiyon potansiyeli onlara ulaştığında nörotransmitter adı verilen kimyasalları salıverir; bu nörotransmitterler alıcı hücreyi uyarır veya engeller ve diğer hücrenin aksonunda bir aksiyon potansiyeli oluşup oluşmayacağını belirler.
❓ Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Nöronlar akson ve dendrit çıkışlarına göre nasıl sınıflandırılır?
Üçe ayrılırlar: Multipolar nöronlar (tek akson, çok sayıda dendrit; merkezi sinir sisteminde en çok bulunan tip), bipolar nöronlar (tek akson ve tek dendrit ağacı; genellikle duyusal nöronlardır) ve unipolar nöronlar (hücre gövdesinden çıkan, kısa mesafede ayrılan tek sap).
Bir nörondan diğerine mesaj nasıl iletilir?
Mesajlar sinapslar aracılığıyla iletilir. Sinapslar, mesajı yollayan hücrenin terminal butonlarıyla mesajıayan hücrenin dendrit membranı ya da soma bölümü arasındaki birleşme yerleridir. İletişim tek yönlü gerçekleşir.
Aksiyon potansiyeli nedir?
Aksonun taşıdığı temel mesajdır ve kısa bir nabız atışına benzeyen elektriksel/kimyasal bir olaydır. Bütün aksonlardaki aksiyon potansiyeli her zaman aynı ölçüde ve hızdadır; aksonun dallarına ulaştığında bölünse de ölçüsünü kaybetmez.