São Paulo Metropol Alanı’ndaki bir mikro havzada yer alan bir derenin kesiti. Kaynak: Luis Schiesari/CBioClima
Brezilya’daki São Paulo Metropol Alanı’nda şehirleşmenin ilerlemesi, yerel derelerdeki besin ağlarının çöküşüne yol açıyor. Ağustos ayında Nature Cities dergisinde yayımlanan bir araştırma, metropolün etkisinin yalnızca tür sayısındaki basit bir azalmayı aştığını ortaya koyuyor. Ekosistemdeki bozulma, organizmaları boyutlarına göre seçici olarak ortadan kaldırıyor ve ekolojik etkileşimleri basitleştiriyor. 190 bağlantıdan oluşan ağlar, sadece üçe düşüyor.
Bu ekosistemlerdeki enerji akışı bin kattan fazla azalırken, dereler toksik kirleticileri parçalayıp etkisiz hale getirmek gibi kritik çevresel hizmetleri yerine getirme yeteneğini kaybediyor. Bu durum, bölgedeki 22 milyondan fazla sakinin su ihtiyacını karşılayan suyun kalitesini doğrudan etkiliyor.

Araştırmaya, Federal São Carlos Üniversitesi (UFSCar) Çevre Bilimleri Bölümü’nden Profesör Victor Saito ve São Paulo Üniversitesi (USP) Çevre Yönetimi Bölümü’nden Profesör Luis Schiesari liderlik etti. Her ikisi de Araştırma, İnovasyon ve Yayım Merkezi (RIDC) olan Biyolojik Çeşitlilik Dinamikleri ve İklim Değişikliği Araştırma Merkezi’ne (CBioClima) bağlı.
Çalışma, dere topluluklarını oluşturan organizmaların boyut yapısını analiz etmeye odaklandı. Bulgular, biyolojik çeşitlilik kaybının rastgele olmadığını gösterdi: Şehir ortamları yalnızca küçük organizmaları desteklerken, çok küçük, orta ve büyük boyutluları ortadan kaldırdı. Vücut boyutu bir hayvanın ihtiyaç duyduğu kaynakları, avcılarını ve avlarını belirlediğinden, bu seçici yok oluş tüm ekosistemi bozuyor.
Analizi gerçekleştirmek için araştırmacılar, Üst Tietê bölgesindeki mikro havzalara dağılmış başlangıç derelerinde —yani daha büyük nehirleri besleyen küçük su yollarında— karşılaştırmalı örnekleme yaptılar. Atlantik Ormanı ile tamamen kaplı alanlardan tamamen şehirleşmiş bölgelere kadar tüm şehirleşme aşamalarını temsil etmesi için otuz mikro havza seçildi.
Araştırmacılar, her bir alandaki besin ağlarını yeniden oluşturmak amacıyla balık ve omurgasızları topladı; örneklenen hayvanların vücut boyutlarını ve beslenme tercihlerini de hesaba kattılar. Bu yeniden yapılandırmaya dayanarak, avcılar ile avları arasındaki avlanma ilişkilerini kullanarak ekosistemde akan enerjiyi tahmin ettiler.
Schiesari, “Gözlemlediğimiz şey, mikro havzanın insan tarafından ilk işgal aşamalarında bile biyolojik çeşitliliğin neredeyse tamamen kaybı ve dere ekosistemlerinin çöküşüydü. Tamamen ormanlık mikro havzalardaki 190 tahmini etkileşimden, tamamen şehirleşmiş alanlarda sadece üçe düşen besin ağlarının karmaşıklığı çöktü,” diyor. Araştırmacıya göre bu çöküş, sadece %12,5 oranında şehirleşme ve önemli oranda orman örtüsü olan mikro havzalarda bile belirgin; yani bozulma, şehirleşmenin ilk aşamalarından itibaren gerçekleşiyor, kademeli değil.
Bu basitleşmenin ekosistem işleyişi üzerinde sonuçları var; çünkü besin ağları, organizmalar arasında enerji ve karbonun aktığı yolları temsil ediyor. Karmaşık besin ağları, derelerdeki madde akışını yavaşlatarak toksik kirleticilerin parçalanmasını sağlayan yavaş bir işleme sürecini teşvik ediyor.
Araştırmacılar, “Basit besin ağlarına sahip derelerde madde daha hızlı akar ve eksik işlenmiş halde arazinin en alçak noktalarına çökelir. Ancak tam da bu alçak bölgelerde, çalışmada örneklenen birkaç mikro havzadan su alan Billings Rezervuarı gibi kamu su temini için kullanılan rezervuarlar bulunuyor,” diye vurguluyor.
Saito, UFSCar haber portalına verdiği röportajda, “Bir besin ağını bir ağ gibi düşünebiliriz: Ne kadar çok iplik ve bağlantı varsa, enerji aktarımının olasılıkları da o kadar karmaşık olur. Şehirleşme bu iplikleri, geriye sadece küçük, basitleştirilmiş ve potansiyel olarak kırılgan bir ağ kalana kadar ortadan kaldırıyor,” diye açıkladı.
Daha az bağlantı ile daha az enerji dolaşıyor. Araştırmacılar, şehirleşmeden en çok etkilenen derelerdeki topluluklar ile ormanlık alanlardakiler arasındaki enerji akışında 1.446 katlık bir azalma olduğunu tahmin ettiler. Sonuçlar, şehirleşmenin yalnızca tür sayısındaki bir azalma anlamına gelmediğini, ekosistemin işleyiş biçimini derinden değiştirebileceğini gösteriyor.
Saito, “Bir havza içindeki her dere, kamu su sistemlerini besleyen büyük nehirlerin ve rezervuarların oluşumuna katkıda bulunur. Bir dere organik maddeyi ve kirleticileri işlemeyi bıraktığında, bu maddeler daha büyük sistemlere serbestçe akar ve bağımlı olduğumuz kamu kullanımına zarar verir,” diye vurguladı.
Bu eğilim nasıl tersine çevrilebilir?
Bu çalışma önemli bir ilerleme niteliğinde; çünkü şehirleşmeyi yalnızca tür sayısını saymanın ötesinde bir perspektiften analiz ediyor. Araştırmacılar, biyolojik çeşitliliği, organizma boyutunu, besin ağı yapısını ve enerji ile karbon akışını aynı anda inceleyerek, dere dönüşümünün farklı ekolojik organizasyon düzeylerinde gerçekleştiğini gösterdiler.
Sonuçlar, derelerin yalnızca şehir alanlarına gömülü su yolları olarak değil, bütüncül ekosistemler olarak ele alınmasının önemine dair bir uyarı niteliği taşıyor. Araştırmacıların değerlendirmesine göre, iyi çevresel durumda olan dereleri korumak bir öncelik olmalı. Bozulmuş dereler için ise atık su arıtımına yatırım yapmak, su kalitesini iyileştirmek ve kıyı şeridindeki bitki örtüsünü restore etmek gibi önlemler gerekiyor.
Saito’ya göre restorasyon, ekolojik süreçleri yeniden kurmalıdır. “Bir dereyi restore etmek sadece görünüşünü veya suyunun kalitesini iyileştirmek anlamına gelmez. Biyolojik çeşitliliğinin, ekolojik etkileşimlerinin ve enerji akışlarının yeniden işleyebilmesi için gerekli koşulları geri getirmek demektir.”
Çalışmaya UFSCar ve USP’nin yanı sıra São Paulo Eyalet Üniversitesi (UNESP), Campinas Eyalet Üniversitesi (UNICAMP), ABC Federal Üniversitesi (UFABC) ve Yeni Zelanda’daki Canterbury Üniversitesi’nden bilim insanları da katkıda bulundu.
Victor S. Saito ve diğerleri, “Şehirleşme ve tropikal dere ekosistemlerinin çöküşü”, Nature Cities (2026). DOI: 10.1038/s44284-026-00495-z
Bu haberin arkasında kimler var?
İngilizce alanında yüksek lisans, 2021’den beri yükseköğretim ve sağlık içeriklerinde deneyime sahip metin editörü. Güvenilir bilim haberlerine kendini adamış.
Tam profil →
Fizik alanında yüksek lisans ve araştırma deneyimi. Uzun süredir bilim haberleri tutkunu. Science X’in editoryal başarısında kilit rol oynuyor.
Tam profil →


Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔




1 yorum
Fikrinizi bir kaynak, soru veya yapıcı karşı görüşle geliştirin.