Özet
Qinling Dağları’nın karbon bağlama kapasitesini nicelleştirmek ve karbon nötr hizmet kapsamını belirlemek, Çin’in “çift karbon” stratejisi çerçevesinde rasyonel bölgesel karbon yönetimi için büyük önem taşımaktadır. Bu çalışma, 2000–2022 dönemi bitki örtüsü net birincil üretkenliği verilerini kullanarak Qinling Dağları’nın net ekosistem üretkenliğini (NEP) ve karbon emilimini tahmin etmiş, gece ışık verilerini kullanarak enerji kaynaklı CO2 emisyonlarını tahmin edip mekânsal olarak küçültmüş, karbon nötrlüğünün mekânsal-zamansal özelliklerini analiz etmiş ve bir CO2 difüzyon çerçevesine dayanarak karbon nötr hizmet kapsamını belirlemiştir. Başlıca bulgular şunlardır: (1) 2000–2022 döneminde Qinling Dağları’nın net ekosistem üretkenliği dalgalı bir yükseliş eğilimi göstermiş olup batı kısımlarda daha yüksek, doğu kısımlarda ise daha düşük değerler almıştır. (2) Hem karbon emilimi hem de karbon emisyonları (CO2 eşdeğeri kütle cinsinden) belirgin dalgalı yükseliş eğilimleri sergilerken, karbon bağlama istatistiksel olarak anlamlı bir artış göstermemiştir. Karbon bağlama kapasitesi bölgeler arasında belirgin farklılıklar göstermiştir: yüksek ve orta düzeyde bağlama yapan alanlar çalışma alanının batı ve orta kısımlarında yoğunlaşırken, düşük ve negatif bağlama yapan alanlar esas olarak kuzey ve doğu kenarlarında yer almıştır. (3) Karbon nötr hizmet yarıçapı 196,67 km ile 262,84 km arasında değişmiş (ortalama 231,37 km) ve istatistiksel olarak anlamlı olmayan bir genişleme eğilimi göstermiştir; bu yayılma alanı Gansu, Ningxia, Shanxi, Henan, Hubei, Chongqing ve Sichuan’ı kapsamaktadır. Kütle korunumu ilkesine dayanarak bu çalışma, gerçek atmosferik CO2 taşınımını ve nötrleşimini simüle etmek yerine, ormanların karbon telafi kapasitesinin teorik maksimum mekânsal sınırlarını nicelleştirmektedir. Simüle edilen hizmet kapsamını doğrulamak ve iyileştirmek için gelecekteki çalışmalarda çok bölgeli karbon akışı gözlemleri kullanılacak; bu da küresel orta enlemlerdeki dağ ekotiplerinin mekânsal karbon yönetimi için sağlam vakalar ve metodolojik destek sağlayacaktır. Bu sonuçlar, Qinling Dağları ile çevresindeki bölgeler arasında karbon nötr eylemlerinin koordine edilmesi için mekânsal olarak açık bir temel oluşturmaktadır.
1 Giriş
Küresel ısınma, 21. yüzyılda insanlığın karşılaştığı en ciddi zorluklardan biridir ve temel itici gücü atmosferdeki sera gazı (özellikle karbondioksit, CO2) konsantrasyonunun sürekli artmasıdır. İklim ısınmasına yanıt olarak uluslararası toplum, Paris Anlaşması gibi küresel emisyon azaltım çerçevelerini art arda oluşturmuş ve “karbon nötrlik” hedefini önermiştir (Zhou ve diğerleri, 2021). Karbon nötrlik, antropojenik CO2 emisyonları (fosil yakıt kullanımı ve arazi kullanımından kaynaklanan) ile antropojenik faaliyetler (odun stoku hacmi, toprak organik karbonu, mühendislik yoluyla bağlama, vb.) ve doğal süreçler (okyanus tarafından karbon emilimi, erozyon–çökelme süreçleri yoluyla karbon gömülmesi ve alkali topraklarda karbon bağlanması gibi) aracılığıyla gerçekleşen karbon emilimi arasındaki dengeyi ifade eder (Ding ve diğerleri, 2009). Dolayısıyla karbon emisyonları, antropojenik CO2 emisyonlarını (fosil yakıt kullanımı ve arazi kullanımından kaynaklanan) ifade ederken; karbon yutakları ise antropojenik faaliyetler (odun stoku hacmi, toprak organik karbonu, mühendislik yoluyla bağlama, vb.) ve doğal süreçler (okyanus tarafından karbon emilimi, erozyon–çökelme süreçleri yoluyla karbon gömülmesi ve alkali topraklarda karbon bağlanması gibi) aracılığıyla emilen karbon miktarını ifade eder. Orman ekosistemlerinin karbon bağlama işlevi, karbon yutakları içinde en yüksek paya sahiptir. Bu nedenle karbon nötrliğe ulaşmak için orman ekosistemlerindeki karbon yutaklarının hesaplanması ve karbon bağlama hizmetlerinin kapsamının nicel olarak analiz edilmesi teorik ve pratik önem taşır. Ekosistemlerdeki karbon bağlama, iklim ısınmasını hafifletmek ve sürdürülebilir kalkınmayı sağlamak için önemli bir yol haline gelmiştir.
Çin’deki Qinling Dağları, ülkenin orta kısmında yer alır ve hem ılıman sıcak hem de subtropikal iklimlere sahiptir. Karmaşık arazi yapısı ve çeşitli hidrotermal kombinasyonları, son derece zengin biyolojik kaynakların oluşmasını sağlamış olup bölgede çok sayıda el değmemiş orman ve ulusal doğa koruma alanı bulunmaktadır. Ekosistem bütünlüğü yüksek olduğundan, Çin’in orta kesimindeki en büyük orman ekosistemini oluşturur; dolayısıyla karbon bağlama potansiyeli de son derece büyüktür. Çin’in orta kesimindeki en büyük sürekli orman ekosistemine ev sahipliği yapan Qinling Dağları, çevresindeki kentsel kümelenmelerden kaynaklanan antropojenik karbon emisyonlarını telafi etmede hayati bir rol oynar ve bölgesel bir ana karbon düzenleyici bariyer işlevi görür. Güçlü bir doğal karbon yutağı olarak işleyen Qinling orman ekosistemi, sadece yerel karbon emisyonlarını nötrleştirmekle kalmaz, aynı zamanda atmosferik CO2 difüzyonu yoluyla daha geniş çevre bölgelerden gelen karbon emisyonlarını da emip telafi edebilir. Bu temelde bu çalışma, atmosferik difüzyon teorisini izleyerek Qinling orman ekosisteminin karbon nötr hizmet kapsamını nicel olarak belirlemekte ve böylece bölgesel ötesi karbon telafi kapasitesinin mekânsal yayılma sınırını netleştirmektedir. Dolayısıyla Qinling Dağları, Çin’in “çift karbon” stratejisi açısından önemli bir araştırma konusudur.

Karbon nötrliğe ulaşmanın temel olarak iki yolu vardır. Bir yaklaşım, insan faaliyetlerine müdahale ederek ve ilgili teknik önlemleri alarak karbon emisyonlarını azaltmayı hedeflerken, diğeri doğal karbon emilimine odaklanan çözümleri vurgular. Karbon nötrlik üzerine yapılan literatürden de anlaşılacağı üzere, doğal çözümler giderek daha fazla araştırmacının ilgisini çekmekte ve ekosistemlerdeki karbon bağlamanın fizibilitesini değerlendiren çok sayıda çalışma yapılmıştır. Liu ve diğerleri (2022), kömür madenciliği alanlarındaki ekolojik karbon bağlama işlevini artırma yöntemlerini ve bitki örtüsü ile toprak karbon yutaklarına dayalı karbon bağlama kayıplarına yönelik özel önleme ve kontrol önlemlerini önermişlerdir. Chen ve diğerleri (2021), son on yılda ekolojik restorasyon sürecinde bitki örtüsü karbon bağlamanın rolünün Çin’de giderek daha belirgin hale geldiğini tespit etmişlerdir.
Yerli ve yabancı araştırmacılar, bitki örtüsü karbon bağlama üzerine kapsamlı araştırmalar yürütmüş ve bitki örtüsü ekosistemlerindeki karbon döngüsü süreçleri (farklı bölgesel ölçeklerde), arazi kullanım türleri (Liu ve diğerleri, 2023), iklim değişikliği (Zhao ve Wang, 2023) ve bitki örtüsü karbon kullanım verimliliği gibi çeşitli açılardan karbon kaynağının/yutağının karbon bağlamayı nasıl etkilediğinin mekanizmalarını ortaya koymuşlardır. Ayrıca birçok araştırmacı, karbondioksit konsantrasyonunun bitki örtüsü karbon bağlamasındaki değişiklikleri etkileyen önemli faktörlerden biri olduğunu tespit etmiştir (Guo ve diğerleri, 2022; Jiang ve diğerleri, 2023). Yaygın olarak kullanılan karbon bağlama modelleri arasında CASA modeli (Zhang ve diğerleri, 2021; Qiu ve diğerleri, 2022), Biome-BGC modeli (Liu ve diğerleri, 2021), InVEST modeli (Zhang ve diğerleri, 2025a) ve stok hacmi biyokütle modeli (Zhang ve Wang, 2021) bulunmaktadır. Bu çalışmada, ekosistem karbon emiliminin göstergesi olarak net ekosistem üretkenliği (NEP) seçilerek karbon bağlamanın hesaplanması yapılmıştır. NEP, net birincil üretkenlik (NPP) ile heterotrofik solunum (RH) arasındaki farkı temsil eder ve bitki örtüsü ekosistemlerindeki net karbon emilimini veya depolanmasını ifade eder. NEP, bitki örtüsü ekosistemlerinin karbon kaynağı/yutak kapasitesini nicel olarak tanımlayabilir ve bunların karbon bağlama kapasitesinin doğrudan bir göstergesi olarak hizmet eder (Liu ve Zeng, 2021; Liu, 2024). Günümüzde birçok araştırmacı, NEP’yi tahmin etmek ve ekosistemlerin karbon kaynaklarını ve yutaklarını nicel olarak değerlendirmek için model simülasyonlarını kullanmaktadır (Liang ve diğerleri, 2023; Zheng ve diğerleri, 2024; Zhang ve diğerleri, 2025b).
Bölgesel karbon bütçesi muhasebesi, ekosistem hizmet akışlarının nicelleştirilmesi, atmosferik karbon ayak izi simülasyonu ve kaynak-alıcı modelleme, ekolojik karbon döngüsü ve çevresel coğrafya biliminde iyi kurulmuş ve birbiriyle ilişkili dört araştırma alanıdır. Bu çerçeveler birlikte, karasal karbon yutma kapasitesinin, antropojenik karbon emisyon baskısının ve mekânsal olarak çapraz ekolojik-çevresel etkileşimlerin nicel değerlendirilmesini sağlar. Her bir alan, modern karbon döngüsü araştırmalarını destekleyen olgun metodolojik temellere ve ampirik vakalara sahiptir. Ancak, karmaşık arazi yapısı ve seyrek meteorolojik gözlemlerle karakterize edilen dağlık bölgelerde bu mevcut araç setlerinin uygulanmasında pratik kısıtlamalar ortaya çıkar.
Geleneksel bölgesel karbon bütçesi değerlendirmeleri çoğunlukla kapalı idari sınırlar içinde gerçekleştirilir ve genellikle statik, kısa vadeli veri setlerine dayanır; bu da sınırlar arası CO2 difüzyon etkilerinin yakalanmasını zorlaştırır (Chen ve diğerleri, 2020; Gao ve Wang, 2025). Ekosistem hizmet akışları araştırmaları esas olarak değer odaklı bölgeler arası karbon telafisi ve ticaretin tetiklediği politika aktarımına odaklanır; gaz halindeki karbonun atmosferik difüzyon yolları ise nadiren nicel olarak simüle edilir (Yan ve diğerleri, 2024; Huang ve diğerleri, 2025). HYSPLIT gibi atmosferik karbon ayak izi modelleri, yüksek frekanslı rüzgâr alanı meteorolojik girdileri ve yoğun gözlem ağları gerektirir (Stein A F ve diğerleri, 2015; Kim H C ve diğerleri, 2020), bu da veri kıtlığı yaşayan dağlık alanlarda uzun vadeli sürekli uygulamalarını sınırlar. Meteoroloji odaklı entegre kaynak-alıcı modeller (örneğin WRF-VPRM, IBIS), karmaşık arazi ve çok katmanlı atmosferik fiziksel süreçleri içerse de yüksek hesaplama yükü gerektirir; bu da geniş dağlık orman peyzajları üzerinde toplu ızgara ölçeğinde hesaplamaları kısıtlar.
Özetle, dört alanın her biri kendi alanında olgun olsa da, hiçbiri dağlık bölgeler için temel olan üç gereksinimi aynı anda karşılamaz: (i) seyrek meteorolojik gözlemler altında uygulanabilirlik, (ii) sınırlar arası atmosferik CO2 difüzyonunun açık bir şekilde temsil edilmesi ve (iii) uzun zaman serileri üzerinde ızgara ölçeğinde toplu olarak hesaplanabilirlik. Bu boşluk, aşağıdaki üç araştırma sorusunu ortaya çıkarmaktadır: S1: Qinling orman ekosisteminin karbon kaynak/yutma deseni 2000’den 2022’ye nasıl evrimleşti? S2: İdari birimlerin parçalı olduğu ve enerji istatistiklerinin eksik olduğu dağlık bir alanda, gece aydınlatması uzaktan algılama verileri enerjiyle ilişkili CO2 emisyonlarını tahmin etmek ve mekânsal olarak alt ölçeğe indirmek için nasıl kullanılabilir? S3: İdealize edilmiş bir atmosferik difüzyon çerçevesi altında, Qinling ormanlarının kalan karbon yutma kapasitesinin çevresindeki CO2 emisyonlarını nötralize edebileceği maksimum mekânsal alan —burada karbon nötrallik hizmet kapsamı olarak adlandırılır— nedir ve bu alan zaman içinde nasıl değişti? Bu soruları ele almak için iki çalışma hipotezi formüle edilmiştir. H1 (difüzyon hipotezi): rüzgârsız, yatay olarak homojen ve kararlı durum koşullarında, orman sınırındaki kalan karbon yutma akışı Fick difüzyon yasasına göre radyal olarak dışa doğru dağılır; hizmet yarıçapı L, radyal olarak entegre edilmiş nötralize edilmiş emisyonların ormanın yıllık kalan karbon yutma kapasitesine eşitlendiği noktada ulaşılır. H2 (ışık-emisyon hipotezi): eyaletlerin toplam gece aydınlatması DN değerleri, eyaletlerin enerjiyle ilişkili CO2 emisyonlarıyla doğrusal (sıfır kesimli) bir ilişkiye sahiptir ve bu ilişki, yasaklı gelişim bölgelerinin hem neredeyse sıfır DN değerlerine hem de neredeyse sıfır emisyonlara sahip olması nedeniyle emisyonları 500 m piksellerine tahsis etmek için kullanılabilir. Buna göre, karbon nötrallik hizmet kapsamı, Fick’in CO2 moleküler difüzyon yasasının kavramsal çerçevesine dayanarak, Qinling orman ekosisteminin yerel antropojenik emisyonları tamamen telafi ettikten sonra çevresindeki bölgelerden gelen CO2 emisyonlarını atmosferik difüzyon yoluyla daha fazla nötralize edebileceği maksimum dairesel mekânsal alan olarak tanımlanır. Bu kapsamın gerçek atmosferik taşımanın bir simülasyonu değil, teorik bir referans noktası olduğunu vurgulamak isteriz; uygulanabilirlik sınırı Bölüm 4.1.2’de incelenmektedir.
Çalışma alanı olarak Qinling Dağları’nı alan bu çalışma, net birincil üretkenlik (NPP) veri setlerinden 2000–2022 dönemi için net ekosistem üretkenliğini hesaplamaktadır. Karbon emisyonları, gece aydınlatması uzaktan algılama verilerinin uyarlanmasıyla tahmin edilmektedir. NPP’den türetilen orman karbon yutma kapasitesini CO2 difüzyon katsayılarıyla birleştirerek, Qinling Dağları’nın karbon bağlama hizmet kapsamını nicelleştiriyoruz. Sonuçlar, yerel otoritelerin bölgesel karbon yönetimi ve ekolojik koruma karar alma süreçlerine bilimsel destek sağlayabilir.
2 Çalışma alanına genel bakış
Doğu-batı yönünde uzanan önemli bir dağ silsilesi olan Qinling Dağları, orta Çin boyunca uzanır. Bu çalışmanın odak noktası, dar anlamda Qinling Dağları, özellikle de Shaanxi Eyaleti içinde yer alan ana dağ sırasıdır. Dağlar 105°30′E ile 111°05′E ve 32°40′K ile 34°35′K koordinatları arasında yer alır. Ayrıca kuzeyde Wei Nehri ile sınırlanır, güneyde Han Nehri vadisine kadar uzanır, doğuda Henan ve Hubei ile komşudur ve batıda Gansu’ya bitişiktir. Coğrafya, iklim ve ekoloji açısından Çin’in güney ve kuzey bölgeleri arasında kritik bir ayırıcı çizgi olarak, yaklaşık 61.900 km²’lik bir alanı kaplar (Şekil 1). Bölgeye orta ila yüksek dağlar hakimdir ve ana zirve olan Taibai Dağı 3.767 m yüksekliğe ulaşır. Arazi yapısı önemli dalgalanmalar gösterir ve rakımlar 195 ila 3.750 m arasında değişir. İklim, kuzey ve güney arasında belirgin farklılıklar gösterir: kuzeydeki etekler ılıman, yarı nemli bir iklime sahipken, güneydeki etekler subtropikal ve nemli bir iklime sahiptir. Dikey iklim spektrumu zengindir; yıllık ortalama sıcaklık 12 °C ile 16 °C arasında, yıllık yağış ise 800 ila 1.200 mm arasındadır. Yağışlar güneydeki eteklerde kuzeydekine göre daha bol olup yaz aylarında yoğunlaşır. Yangtze Nehri Havzası ile Sarı Nehir Havzası arasında bir su ayırıcısı olarak hizmet veren bölge, çok sayıda nehir barındırır ve önemli bir su kaynağıdır. Qinling Dağları, biyolojik çeşitlilik ve karmaşık ekosistemler açısından zengindir; iklim düzenleme ve biyolojik çeşitliliğin korunmasında kilit bir rol oynar ve karbon yutma potansiyeline sahiptir.
3 Veri kaynakları ve araştırma yöntemleri
3.1 Veri kaynakları
-
NPP verileri: Net birincil üretkenlik (NPP) verileri, MODIS tarafından sağlanan MOD17A3-HGF ürününden alınmıştır; yıllık zaman çözünürlüğüne, 500 m’lik mekânsal çözünürlüğe ve 2000’den 2022’ye kadar uzanan bir zaman aralığına sahiptir.
-
DMSP/OLS ve NPP-VIIRS gece aydınlatma verileri, Tsinghua Üniversitesi Yer Sistemi Bilimi Bölümü’nden Profesör Xu Bing’in araştırma ekibinden alınmıştır; bu ekip, Çin bölgesi için 2000’den 2022’ye kadar olan verileri yayımlamıştır (Tian ve diğerleri, 2026). Veriler, Qinghai Tibet Platosu Bilimsel Veri Araştırma Merkezi’nin web sitesinden indirilebilir (https://data.tpdc.ac.cn).
-
Meteorolojik veriler: Qinling Dağları’ndaki 32 meteorolojik istasyondan 2000–2022 dönemi için aylık ortalama sıcaklık ve yağış verileri Shaanxi Eyalet Meteoroloji Bürosu’ndan alınmıştır. Meteorolojik istasyonların spesifik dağılımı Şekil 1’de gösterilmektedir.
-
Ekonomik enerji tüketimi verileri: İlgili yıllardaki Shaanxi Eyalet İstatistik Yıllığı’ndan alınmıştır.
Yukarıdaki veriler üzerinde birleştirme, kırpma ve tutarlı projeksiyon koordinat sistemleri ayarlama gibi mekânsal standartlaştırma süreçleri uygulanarak kapsama alanının eş zamanlı standartlara uygun olması sağlanır. Piksel değerleri etkin aralık içinde olacak şekilde düzeltilir ve mekânsal doğruluklarının senkronizasyon standardını karşılaması için mekânsal çözünürlük 500 m × 500 m olarak tekdüze ayarlanır.
3.2 Araştırma yöntemleri
3.2.1 Net ekosistem üretkenliğinin tahmini
Net ekosistem verimliliği (NEP), ekosistemlerdeki karbon bütçesinin dinamiklerini ölçmek için temel bir göstergedir ve bitki örtüsünün karbon bağlama kapasitesi ile karbon emisyonları arasındaki net dengeyi doğrudan yansıtabilir. Sıfırdan büyük bir NEP, bitki örtüsünün karbon bağlama kapasitesinin toprak solunumundan kaynaklanan karbon emisyonlarını aştığını ve dolayısıyla bir karbon yutak olarak işlev gördüğünü gösterir; aksine, bir ekosistemin NEP değeri sıfırdan küçük olduğunda ise bu ekosistem bir karbon kaynağı haline gelir. Bu çalışmada NEP, bitki örtüsünün net birincil verimliliği (NPP) ile toprağın heterotrofik solunumu (Rh) arasındaki farkın kullanıldığı bir tahmin modeli aracılığıyla hesaplanmıştır (Cao ve diğerleri, 2025). Hesaplama formülü aşağıdaki gibidir (Ye ve diğerleri, 2022) (Denklem 1):
N
E
P
=
N
P
P
−
R
h
N
E
P
=
N
P
P
−
R
h
(1)
(1)
Önceki araştırmalara dayanarak (Pei ve diğerleri, 2009; Zhang ve diğerleri, 2020), Qinling Dağları için farklı toprak heterotrofik solunum modellerini karşılaştırdık ve mevcut çalışmalarda yaygın ve başarılı bir şekilde uygulanan Pei ve diğerleri tarafından geliştirilen ampirik formülü seçtik (Pei ve diğerleri, 2009) (Liu, 2015; Pan ve Wen, 2015). Toprak heterotrofik solunumu (Rh), aşağıdaki formülü kullanan toprak solunum modeliyle tahmin edilir (Denklem 2).
R
h
=
0.22
×
(
Exp
(
0.0913
T
)
+
Ln
(
0.3145
P
+
)
)
×
×
46.5
%
R
h
=
0.22
×
Exp
0.0913
T
+
Ln
0.3145
P
+
1
×
30
×
46.5
%
(2)
(2)
Burada T ve P sırasıyla yıllık ortalama sıcaklığı (°C) ve yıllık yağış miktarını (mm) temsil eder. Qinling-Dabashan Dağları için mevcut NEP simülasyon sonuçlarıyla yapılan karşılaştırmalı analiz, bu çalışmadaki karbon yutak değerlerinin mekansal dağılım örüntüsünün ve büyüklüğünün temel olarak önceki bulgularla tutarlı olduğunu göstermektedir (
Bai ve diğerleri, 2024
).
3.2.2 Karbon bağlanmasının hesaplanması
Net ekosistem verimliliğinden elde edilen karbon emilimi tahminine dayanarak, bir ekosistemin karbon emilim kapasitesi net ekosistem verimliliğiyle ilişkilidir. Hesaplama formülü aşağıdaki gibidir (Denklem 3):
A
C
O
=
M
C
O
M
C
×
N
E
P
A
C
O
2
=
M
C
O
2
M
C
×
N
E
P
(3)
(3)
Burada NEP, karbon kütlesi cinsinden ifade edilen net ekosistem verimliliğini belirtir (gC·m
-2
·a
−1
);
M
C
O
=
g
⋅
m
o
l
−
M
C
O
2
=
44
g
·
m
o
l
−
1
M
C
=
g
⋅
m
o
l
−
M
C
=
12
g
·
m
o
l
−
1
sırasıyla karbondioksit ve elementel karbonun molar kütleleridir;
C
A
ise CO
2
-ekvivalent kütlesi olarak ifade edilen karbon alımıdır (gCO
2
·m
-2
·a
−1
). Bu makale boyunca, CO
2
alt indisi tüm CO
2
-ekvivalent değişkenler için tutarlı bir şekilde kullanılmıştır. NEP değerlerini ve molar kütle parametrelerini
‘e yerine koyarak karbon alımını elde edebiliriz.
Karbon emisyonları incelenirken, araştırma alanı birden fazla kentsel bölge ve ilçeyi kapsadığı ve bu bölgeler ile ilçelerden bazılarının verileri eksik olduğu için enerji tüketimi verilerini toplamak zordur. Bu nedenle, enerji tüketiminden kaynaklanan karbon emisyon değerlerini simüle etmek için gece aydınlatma verileri kullanılır. İlk olarak, gece aydınlatma verileri gürültü giderme ve aykırı değer temizleme işlemlerinden geçirilir; ardından kalitelerini ve güvenilirliklerini sağlamak için yıldan yıla uyum ve sürekli düzeltme yapılır. Enerji tüketiminden kaynaklanan karbon emisyonları, araştırma yılına ait “Çin İstatistik Yıllığı”ndan elde edilen GSYİH başına enerji tüketimi ile Shaanxi Eyaleti’nin GSYİH’si birleştirilerek tahmin edilir. Spesifik hesaplama formülü aşağıdaki gibidir (Ulusal İklim Değişikliği Stratejisi Koordinasyon Grubu, Ulusal Kalkınma ve Reform Komisyonu Enerji Araştırma Enstitüsü, 2007) (Denklemler 4, 5):
E
C
O
=
a
×
E
i
E
C
O
2
=
a
×
E
i
(4)
(4)
E
i
=
b
×
G
D
P
E
i
=
b
×
G
D
P
(5)
(5)
Burada a, CO
2
emisyon katsayısını temsil eder (değeri 2.46). Ulusal Kalkınma ve Reform Komisyonu Enerji Araştırma Enstitüsü’nün tavsiyesine göre, standart kömür için karbon emisyon katsayısı 0.67 tt
−1
‘dir; bu, 1 ton standart kömürün 0.67 ton karbone (C) eşdeğer olduğu ve bunun da 2.46 ton CO
2
emisyonuna yol açtığı anlamına gelir. E
i
, standart kömür miktarını (birim: t) belirtir ve b ise GSYİH başına enerji tüketimini temsil eder.
Bu makale, Çin’in Shaanxi Eyaleti’ndeki (Qinling Dağları’nın bulunduğu yer) 2000-2022 dönemi için düzeltilmiş gece aydınlatma DN değerlerini açıklayıcı değişken ve enerji tüketimiyle ilişkili CO2 emisyonlarını bağımlı değişken olarak kullanarak bir uyum modeli oluşturur.
Orijinal gece aydınlatma görüntülerindeki kırpma artefaktları nedeniyle, çalışma alanının kenarındaki bazı dağlık ilçelerde piksel kapsamı eksiktir. Ayrıca, Shaanxi Eyaleti’ndeki il düzeyindeki şehirlerin istatistik yıllıklarından elde edilen karbon emisyon veri setleri eksik ve istatistiksel standartlarda tutarsızdır. Bu nedenle, bu çalışmadaki gece aydınlatma DN değerleri ile CO2 emisyonları arasındaki regresyon denklemi, Shaanxi’nin eyalet düzeyindeki veri setleri kullanılarak kalibre edilmiştir. Spesifik olarak, regresyon modeli eyalet CO2 emisyon istatistiklerine ve Shaanxi Eyaleti genelindeki toplam gece aydınlatma DN değerlerine dayanarak oluşturulmuştur. Ayrıca, Qinling Dağları’nın büyük bir kısmı ulusal orman parkları, jeoparklar ve ulusal düzeydeki doğa rezervlerinden oluşmaktadır; bunlar Çin’in Ana İşlev Odaklı Bölgeleme sistemi uyarınca gelişim yasaklı alanlar olarak sınıflandırılmıştır. Bu bölgelerde neredeyse sıfır antropojenik CO2 emisyonu ve buna bağlı olarak sıfır gece aydınlatma DN değeri bulunmaktadır. Bu nedenle, kesme terimli geleneksel doğrusal regresyon yerine, tek bir katsayıya sahip sıfır kesmeli tek değişkenli doğrusal bir denklem model uyumu için seçilmiştir (Denklem 6).
Uyum fonksiyonuna göre, Qinling Dağları’nın 2000-2022 dönemi için enerji tüketimi ve karbon emisyonları hesaplanmış ve uyum sonucunda elde edilen R2 değeri 0.9477 olarak bulunmuştur; bu da modelin iyi bir uyum gösterdiğini ortaya koymaktadır.
E
C
O
=
0.042
D
N
E
C
O
2
=
0.042
D
N
(6)
(6)
Karbon bağlanması, karbon alımı ile karbon emisyonunun farkı olarak aşağıdaki gibi hesaplanır (Denklem 7):
C
S
=
A
C
O
−
E
C
O
C
S
=
A
C
O
2
−
E
C
O
2
(7)
(7)
Burada CS, karbon bağlanma miktarını belirtir ve birimi tkm
−2
·a
−1
‘dir.
3.2.3 Karbon bağlanma hizmet kapsamı
Oda sıcaklığı ve basıncında, Qinling Dağları büyük bir karasal karbon yutak olarak ele alındığında, bu makale Qinling Dağları’nın karbon tutma hizmet aralığını hesaplamak için gaz difüzyon katsayısını ve havadaki CO2 yoğunluğunu birleştirir. Gaz difüzyon katsayısı, gazın (veya katının) difüzyon derecesini temsil eden fiziksel bir niceliktir. Difüzyon katsayısı, konsantrasyon gradyanı bir birim olduğunda bir birim alandan birim zamanda geçen gaz miktarını ifade eder. Bir gazda, aralarında 1 cm (veya m) mesafe bulunan iki gaz bölümünün yoğunluk farkı 1 g/cm³ ise, 1 s içinde 1 cm² (veya m²) alandan geçen gaz kütlesi, gazın difüzyon katsayısı olarak tanımlanır ve birimi cm²/s veya m²/s’dir. Karbon tutma hizmet aralığı, gaz difüzyon katsayısı (D), CO2 yoğunluğu (ρ) ve karbon tutma miktarına (CS) dayanarak hesaplanır. Spesifik hesaplama formülü aşağıdaki gibidir (Denklem 8). Karbon tutma hizmetlerinin mesafesi, CO2’nin atmosferik difüzyon mekanizmasına dayanır ve tamamen teorik kavramlardan ziyade fiziksel ve ekolojik pratik anlamlara sahiptir.
L
=
√
D
⋅
τ
⋅
M
C
O
M
C
⋅
ρ
C
ρ
C
O
L
=
D
·
τ
·
M
C
O
2
M
C
·
ρ
C
ρ
C
O
2
(8)
(8)
burada D, CO2’nin havadaki moleküler difüzyon katsayısıdır (m²·s⁻¹);
τ = 1 yıl = 3.15 × 10⁷ s, yıllık kalan karbon yutağının bu süre boyunca difüze olduğunu varsayan bir yıllık birikim zaman ölçeğini belirtir;
ρCρC (kgC·m⁻²), orman sınırındaki kalan karbon yutağının alan yoğunluğudur ve bölgesel kalan karbon yutağının sınır tampon bölgesinin alanına bölünmesiyle hesaplanır;
ρCO = 1.98 kg·m⁻³, ortam sıcaklığı ve basıncındaki atmosferik CO2’nin yoğunluğudur. Boyutsal doğrulama:
(m²·s⁻¹)·s·(kg·m⁻²)/(kg·m⁻³) = m²; dolayısıyla L’nin birimi metredir ve formül boyutsal tutarlılığı sağlar.
Bu çalışmada kullanılan Denklem 8, doğrudan yayımlanmış literatürden (Qin ve diğerleri, 2025) alınmıştır. Karbon yutak parametresi ρCρC (veya CS), orman sınırlarındaki etkin karbon tutma kapasitesini belirtir. Bu parametre, bölgesel alan bazlı karbon yoğunluğundan dönüştürülür ve Qinling orman ekosisteminin yıllık toplam karbon dengesini karakterize eder; boyutu kg·a⁻¹’dir. Moleküler difüzyon simülasyonundaki doğası gereği belirsizlikler göz önüne alındığında, Denklem 8’deki difüzyon katsayısı D, 10⁻⁵ m² s⁻¹ ile 10⁻⁴ m² s⁻¹ arasında değişen genel bir gaz difüzyon katsayısı olarak tanımlanmıştır (Fuller ve diğerleri, 1996). Karbon nötrallik hizmet aralığı için muhafazakar ve sağlam bir uzamsal sınır elde etmek amacıyla, yukarıdaki D aralığındaki nispeten daha küçük değerler hesaplamada seçilmiştir. Ana sonuçlarımız D = 10⁻⁵ m² s⁻¹’de hesaplanmıştır; bu durumda karbon tutma mesafesi L = 0.1624·CS olarak basitleştirilebilir. Bu formülün, orijinal literatürdeki Fick yasasının kavramsal çerçevesi altında geliştirilen ve birden fazla fiziksel ve atmosferik basitleştirmeyi içeren basitleştirilmiş bir teorik türetme olduğu açıklığa kavuşturulmalıdır. Dolayısıyla, standart Fick’in birinci yasasının tam fiziksel ve matematiksel formunu kesin olarak takip etmez.
L ∝ √D olduğundan, daha büyük bir difüzyon katsayısı D, daha büyük bir hizmet yarıçapı üretir. Hassasiyet analizi, D = 10⁻⁴ m² s⁻¹ olarak ayarlandığında L’nin √10 ≈ 3.21 kat artacağını göstermektedir; bu durum yalnızca teorik üst sınır senaryosu olarak ele alınmış ve temel analizimizde (Bölüm 4.1.2) kullanılmamıştır.
Bu çalışma, orman karbon tutmasının uzamsal hizmet aralığını nicelleştirmek için bir CO2 moleküler difüzyon teorik modelini uygulamaktadır. Tahmin edilen karbon tutma hizmet aralığının, ideal moleküler difüzyon koşulları altında türetilmiş teorik bir referans noktası olduğunu ve gerçek dünyadaki atmosferik CO2 taşıma süreçlerini tam olarak karakterize edemeyeceğini vurgulamak gerekir. Doğal CO2 hareketi esas olarak rüzgarla yönlendirilen adveksiyon, türbülanslı karışım ve topografik etkilerle yönetilir; bunlar bu basitleştirilmiş teorik çerçeveye dahil edilmemiştir. Modelin işleyişini standartlaştırmak ve uygulanabilir sınırlarını netleştirmek için bu çalışma, difüzyon modelinin başlangıç koşullarını ve ideal sınır varsayımlarını tamamlayarak modelin teorik çerçevesini sistematik olarak tanımlamaktadır.
Başlangıç koşulları: Tüm çalışma alanı, başlangıç aşamasında tekdüze bir arka plan atmosferik CO2 konsantrasyonuna sahiptir; orman parçaları kalıcı karbon yutakları olarak hareket eder ve yıl boyunca sürekli olarak atmosferik CO2’yi emer.
Temel sınır koşulları: (1) Rüzgarsız ve yatay olarak homojen atmosferik ortam: yatay adveksiyon, vadi rüzgarları ve muson taşımacılığı, atmosferik dolaşım müdahalesini ortadan kaldırmak ve yalnızca saf moleküler difüzyon etkisini korumak için dışlanmıştır; (2) İzotropik difüzyon varsayımı: CO2, herhangi bir yönsel sapma olmaksızın tüm yatay yönlerde eşit şekilde difüze olur; (3) Kararlı durum denge varsayımı: Yerel CO2 emisyonları dengelendikten sonra, ormanların yıllık kümülatif karbon tutumu, L yarıçaplı tampon bölge içinde moleküler difüzyon yoluyla nötralize edilebilecek maksimum antropojenik CO2 emisyonlarıyla dengelenir; (4) Dikey atmosferik süreçlerin ihmal edilmesi: Bu teorik temel model, dikey türbülansı, atmosferik sınır katmanındaki değişimleri ve dikey arazi engelleme etkilerini göz ardı eder.
4 Sonuç analizi
4.1 Qinling Dağları’ndaki NEP’nin uzamsal ve zamansal dağılım özellikleri
Bölgesel karbon dengesini tahmin etmek için önemli bir gösterge olan NEP, genellikle karbon yutaklarının büyüklüğünü ölçmek için kullanılır. Qinling bölgesindeki NEP’nin yıllar arası değişimi Şekil 2’de gösterilmektedir ve son 23 yıl boyunca önemli bir değişkenlik sergilediğini ve genel olarak dalgalı bir yükseliş eğilimi gösterdiğini ortaya koymaktadır. Yıllık ortalama bitki örtüsü NEP’si 361.97 ile 540.80 gCm⁻²·a⁻¹ arasında değişmekte olup, yıllık ortalama artış 5.0 gCm⁻²·a⁻¹’dir. Şekilde gösterildiği gibi, en yüksek yıllık ortalama NEP 2015 yılında (540.8 gCm⁻²·a⁻¹) gerçekleşirken, en düşük değer 2001 yılında (361.97 gCm⁻²·a⁻¹) görülmüştür. Dolayısıyla, Qinling bölgesindeki NEP değişim eğilimine göre, 2000’den 2022’ye kadar bitki örtüsü NEP’si dalgalı bir yükseliş eğilimi sergilemiş ve yıllık ortalama büyüme oranı 5.0009 gCm⁻²·a⁻¹ olmuştur.
Şekil 3, 2000–2022 döneminde Qinling Dağları’ndaki net ekosistem verimliliğinin (NEP) yıllık ortalama uzamsal dağılımını göstermektedir. Yıllık ortalama NEP’nin uzamsal dağılımında önemli farklılıklar görülmekte olup, batıda daha yüksek ve doğuda daha düşük değerler karakteristiktir. Spesifik olarak, NEP’nin yüksek değerli alanları esas olarak çalışma alanının batı kısmında dağılırken, düşük değerli alanlar başlıca kuzeydoğu ve güneybatı kısımlarında yer almaktadır. Tüm çalışma alanı için çok yıllık ortalama NEP 475.72 (gCm⁻²·a⁻¹) olup, bu da Qinling bölgesinin genel olarak güçlü bir karbon yutak fonksiyonuna sahip olduğunu göstermektedir.
Çalışma bölgesindeki karbon kaynak alanlarının oranının nispeten düşük olması ve Qinling bölgesinin doğal coğrafi özellikleri ile mevcut ekolojik ortam durumu gibi gerçek koşullar göz önüne alındığında, bu çalışma karbon yutak alanlarını bilimsel olarak sınıflandırmak için doğal kırılma noktası sınıflandırma yöntemini kullanmaktadır. Spesifik olarak, beş seviye bulunmaktadır: düşük karbon yutak, nispeten düşük karbon yutak, orta karbon yutak, nispeten yüksek karbon yutak ve yüksek karbon yutak. Bu sınıflandırmaya dayalı olarak elde edilen Qinling Dağları’ndaki karbon yutaklarının uzamsal dağılımı Şekil 4’te gösterilmektedir.
Şekil 4’te gösterildiği gibi, Qinling Dağları’ndaki karbon yutaklarında önemli mekansal farklılıklar bulunmaktadır. Yüksek karbonlu alanlar esas olarak Qinling Dağları’nın batı kısmında dağılmış olup, toplam çalışma alanının %37,19’unu oluşturmaktadır; doğu kısmında ise dağınık bir şekilde yer almaktadır. Orta karbonlu alanlar ise esas olarak Qinling Dağları’nın doğu kısmında ve bazı batı bölgelerinde yoğunlaşmış olup, toplam çalışma alanının %39,12’sini oluşturmaktadır. Düşük ve çok düşük karbonlu alanlar ise temel olarak Qinling Dağları’nın doğu ve batı kısımlarındaki daha alçak rakımlı bölgelerde dağılmış olup, toplam çalışma alanının %23,69’unu oluşturmaktadır. Bunun nedeni, kasabaların ve ekilebilir arazilerin çoğunlukla alçak rakımlarda yer alması ve bu bölgelerdeki karbon emisyonlarının insan kaynaklı faaliyetlerden güçlü bir şekilde etkilenmesidir. Genel olarak, orta karbonlu ve üzeri alanlar toplam çalışma alanının %76,31’ini oluşturarak baskın konumdadır; buna karşılık düşük ve çok düşük karbonlu alanlar toplam alanın nispeten küçük bir kısmını oluşturmaktadır.
4.2 Qinling Dağları’ndaki karbon tutmanın mekansal ve zamansal dağılım özellikleri
Qinling bölgesindeki CO2 emisyonları, emilimi ve karbon tutmadaki değişiklikler 2000–2022 dönemi için Şekil 5’te gösterilmektedir. Bunlar arasında karbon emilimi ve karbon emisyonları önemli bir dalgalı artış eğilimi sergilemektedir. Karbon emilimi 2000’deki 88,13 milyon tondan 2022’de 109,83 milyon tona yükselmiş ve yıllık ortalama %1,14’lük bir artış oranı göstermiştir. Karbon emisyonları ise 2000’deki nispeten düşük 7,36 milyon ton seviyesinden 2022’de 29,69 milyon tona kadar istikrarlı bir şekilde artmış ve yıllık ortalama %0,95’lik bir artış oranı kaydetmiştir. Karbon tutma miktarı 2000’den 2022’ye kadar genel olarak önemsiz bir artış eğilimi göstermiş; en yüksek seviye 2015’te 99,59 milyon ton, en düşük seviye ise 2022’de 80,14 milyon ton olarak kaydedilmiştir. Genel olarak, Qinling bölgesindeki karbon emilim oranı karbon emisyon oranından daha yüksektir.
2000’den 2022’ye kadar olan karbon tutma miktarı aşağıdaki gibi yeniden sınıflandırılmıştır: CS < 0 olduğunda bölge negatif karbon tutma alanı olarak sınıflandırılır; 0≤CS < 1.000 g m-2 olduğunda düşük karbon tutma alanı; 1.000≤CS < 2.000 g·m-2 olduğunda orta karbon tutma alanı; ve CS ≥ 2.000 g·m-2 olduğunda yüksek karbon tutma alanı olarak sınıflandırılır. Sonuçlar Şekil 6’da gösterilmektedir. Sabit sınıflandırmanın spesifik ekolojik açıklamaları aşağıdaki gibidir.
Sınıf 1: CS < 0 Negatif net ekosistem üretimi, karbon kaynağı bölgelerini temsil eder. Bu alanlar, çalışma alanı içindeki açık kayalıklar, bozulmuş seyrek çalılıklar, kesim sonrası ikincil ormanlar ve yüksek düzeyde müdahale görmüş inşaat arazileriyle ilişkilidir; burada ekosistem solunumu, bitki örtüsünün fotosentetik karbon fiksasyonunu aşmaktadır.
Sınıf 2: 0 ≤ CS < 1.000 Zayıf karbon yutak bölgesi. Esas olarak düşük örtülü çayırlar, genç ikincil ormanlar ve kurak vadideki çalılıklardan oluşur. Bitki örtüsü biyokütlesi birikim oranı düşüktür ve mevsimsel su kıtlığı fotosentezi sınırlar; bu aralık, dağ ekolojisi karbon araştırmalarında zayıf ve orta düzey karbon yutaklarını ayıran eşik olarak tanımlanmıştır.
Sınıf 3: 1.000 ≤CS < 2.000 Orta düzey karbon yutak bölgesi. Esas olarak orta rakımlı dağlık alanlardaki orta yaşlı yaprak döken geniş yapraklı karışık ormanlar ve çam plantasyonlarından oluşur; su-ısı koşulları dengelidir ve yıllık karbon birikimi istikrarlıdır. Bu, Qinling’deki genel orman stoklarının baskın karbon tutma seviyesini temsil etmektedir.
Sınıf 4: CS ≥ 2.000 Yüksek değerli karbon yutak bölgesi. Sadece yüksek rakımlı, kalın humus katmanlarına, tam kanopi yapısına ve düşük insan müdahalesine sahip ilkel geniş yapraklı-ibrek ağaçlı karışık ormanlarla sınırlıdır. Bu eşik, subtropikal-ılıman geçiş dağ ormanları için yaygın olarak kabul gören yüksek karbon tutma ölçütüdür.
Qinling Dağları’ndaki karbon tutmanın zamansal-mekansal dağılımı önemli ölçüde farklılık göstermektedir. Zamansal olarak, yüksek karbon tutma kapsamına sahip alan önemli ölçüde artarken, orta karbon tutma kapsamına sahip alan belirgin bir şekilde azalmıştır. Yüksek karbon tutma alanı 2000–2004’teki %4,71’den 2015–2022’de %29,40’a yükselerek %24,69’luk bir artış göstermiştir. Orta karbon tutma alanı ise %81,54’ten %58,66’ya düşerek %22,88’lik bir azalma yaşamıştır. Bu arada, düşük karbon tutma alanı da önemli bir düşüş eğilimi göstererek 2000–2004’teki %10,94’ten 2015–2022’de %4,69’a gerilemiştir. Ayrıca, negatif karbon tutma alanı 2000–2004’teki %2,81’den 2015–2022’de %7,25’e yükselerek %4,44’lük bir artış kaydetmiştir. Genel olarak, orta ve yüksek karbon tutma alanlarının toplamı %86,25’ten %88,06’ya yükselmiştir. Özellikle yüksek karbon tutma kapsamına sahip alanın artışı, Qinling Dağları’ndaki orman bitki örtüsünün verimlilik kalitesinin son 20 yılda yıllık olarak iyileştiğini göstermektedir.
Mekansal dağılım açısından, yüksek karbon tutma alanları esas olarak çalışma alanının batı kısmında yer alırken, orta karbon tutma alanları çoğunlukla merkezi kısımda yoğunlaşmıştır. Bu alanlar yüksek bitki örtüsü yoğunluğuna sahip olabilir ve ekolojik koruma önlemlerinin uygulanmasını vurgulamaktadır. Düşük ve negatif karbon tutma alanları ise sırasıyla çalışma alanının kuzey ve doğu kenarlarında dağılmıştır. Bu bölgeler şehirlere ve ulaşım yollarına yakındır; yoğun nüfus ve sık ekonomik faaliyetler karbon tutmayı etkilemektedir. Bu alanlarda büyük ölçekli kentsel inşaat, endüstriyel gelişim ve tarımsal arazi dönüşümü, büyük miktarda bitki örtüsünün yok olmasına, arazi kullanım modellerinin değişmesine ve orijinal doğal ekosistemin bozulmasına yol açarak bitki örtüsünün karbon tutma işlevini zayıflatmıştır. Ayrıca, endüstriyel üretim ve ulaşım faaliyetleri büyük miktarda karbondioksit emisyonuna neden olarak bu bölgelerdeki karbon emisyonlarını artırmış ve düşük, hatta negatif karbon tutma alanlarının oluşmasına yol açmıştır.
Temel sonuçlarımızın farklı sınıflandırma kriterleri altındaki sağlamlığını test etmek için üç alternatif sınıflandırma şeması kullanarak duyarlılık analizleri gerçekleştirdik: eşit aralıklı sınıflandırma, ayarlanmış sabit ekolojik eşikler ve orijinal sınıflandırma şeması. Orijinal şemanın sınıflandırma kriterleri Tablo 1’e, Şema 1 Tablo 2’ye ve Şema 2 Tablo 3’e karşılık gelmektedir.
| Karbon tutma bölgesi | 2000– 2004 |
2005– 2009 |
2010– 2014 |
2015– 2022 |
|---|---|---|---|---|
| N | 2,81% | 5,72% | 7,79% | 7,25% |
| L | 10,94% | 7,51% | 7,69% | 4,69% |
| M | 81,54% | 74,45% | 55,38% | 58,66% |
| H | 4,71% | 12,31% | 29,15% | 29,40% |
| Karbon tutma bölgesi | 2000– 2004 |
2005– 2009 |
2010– 2014 |
2015– 2022 |
|---|---|---|---|---|
| N | 2,81% | 5,72% | 7,79% | 7,25% |
| L | 8,09% | 6,62% | 5,81% | 3,27% |
| M | 38,34% | 18,59% | 13,21% | 13,89% |
| H | 50,76% | 69,07% | 73,19% | 75,59% |
| Karbon tutma bölgesi | 2000– 2004 |
2005– 2009 |
2010– 2014 |
2015– 2022 |
|---|---|---|---|---|
| N | 2,81% | 5,72% | 7,79% | 7,25% |
| L | 8,61% | 6,82% | 6,29% | 3,51% |
| M | 71,64% | 53,38% | 42,18% | 42,86% |
| H | 16,94% | 34,08% | 43,74% | 46,38% |
Şema 1: Eşit aralıklı sınıflandırma (<0, 0–750, 750–1500, >1500 g m-2)
Şema 2: Ayarlanmış sabit ekolojik eşik (<0, 0–800, 800–1800, ≥1800 g m-2)
Orijinal Şema: (<0, 0–1000, 1000–2000, ≥2000 g·m-2).
Üç şemanın çıktılarının karşılaştırılması, tüm karbon fiksasyon bölgelerinin zamansal değişim eğilimlerinin farklı gruplama şemaları arasında tutarlı kaldığını göstermektedir. Bu da temel sonuçlarımızın sınıflandırma eşiklerinin seçimine duyarlı olmadığını doğrulamaktadır.
4.3 Qinling bölgesindeki karbon nötrallik hizmet kapsamı
Oda sıcaklığı ve atmosferik basınçtaki CO2 gazının difüzyon katsayısı ile havadaki CO2 konsantrasyonuna dayanarak CO2’nin difüzyon mesafesi hesaplanmıştır (Şekil 7). Hesaplama sonuçları, Qinling Dağları’nın karbon nötralleştirme hizmet alanının çevresindeki bölgeye doğru 196,67 ila 262,84 km’ye kadar uzandığını ve ortalama menzil mesafesinin 231,37 km olduğunu göstermektedir. Yayılma alanı Gansu, Ningxia Hui Özerk Bölgesi, Shanxi, Henan, Hubei, Chongqing ve Sichuan’ı kapsamaktadır. İstatistiksel grafikte (Şekil 8) gösterildiği gibi, 2000 ile 2022 yılları arasında Qinling Dağları’nın karbon tutma hizmet alanı anlamlı olmayan bir artış eğilimi sergilemektedir. Bunun nedeni, Qinling Dağları’ndaki karbon emiliminin her yıl artmasına rağmen karbon emisyonlarının da buna paralel olarak artması olabilir.
2000 ile 2022 yılları arasında karbon nötrallik hizmet mesafesi ortalama değer etrafında dalgalanmaktadır. Bu durum, Qinling Dağları’ndaki karbon tutma hizmetlerinin kapsamının sabit olmadığını, aksine belirgin zamansal dinamikler sergilediğini göstermektedir. Farklı yıllarda tutma menzil mesafesi bazen ortalama değeri aşarken bazen de altına düşmektedir. Bu dalgalanma, çeşitli faktörlerin birleşiminin sonucu olabilir. Doğal faktörler açısından, yağış ve sıcaklıktaki anormal dalgalanmalar gibi yıllar arası iklim değişiklikleri bitki örtüsü büyümesini ve karbon döngüsü süreçlerini etkileyebilir. Ayrıca, yağış fırtınaları, kuraklıklar ve orman yangınları gibi aşırı iklim olayları bitki örtüsüne zarar vererek karbon nötrallik hizmetlerinin kapsamını etkileyebilir. Çalışma dönemi boyunca Qinling Dağları’nın çevresindeki arazi kullanımındaki değişiklikler, örneğin kentleşme sırasında inşaat arazilerinin genişlemesi ve tarımsal arazilerin dönüştürülmesi, mevcut bitki örtüsüne zarar verebilir, bölgesel karbon tutma kapasitesini azaltabilir ve dolayısıyla tutma menzilini daraltabilir. Bu arada, ağaçlandırma, ekolojik restorasyon projelerinin uygulanması ve doğa koruma alanlarının oluşturulması ve yönetimi gibi ekolojik koruma önlemleri bitki örtüsü kaplamasını artırmaya, karbon tutma kapasitesini yükseltmeye ve tutma menzilini genişletmeye yardımcı olmaktadır.
5 Tartışma ve sonuç
5.1 Tartışma
5.1.1 Gece ışıklarına dayalı karbon tutma ve karbon emisyonlarının tahmini
Karbon nötralliğe ulaşma hedefi, insanlığın iklim değişikliği krizine yanıt olarak aldığı doğru ve makul bir karardır. Çin, enerji yapısında kısa vadede bir dönüşüm gerçekleştirmeyi hedeflemektedir, ancak bu dönüşüm çok sayıda belirsizlik içermektedir. Ayrıca, bölgelerdeki karbon tutma kapasitesini artırmak karbon nötralliğe ulaşmak için kritik öneme sahiptir. Karbon tutma ve karbon emisyonlarının hassas bir şekilde hesaplanması şu anda ele alınması gereken temel sorundur. Bu çalışmada karbon emilimi, net ekosistem verimliliğine (NEP) dayanarak ölçülmüştür. Enerji istatistik verileri ile gece ışığı verileri arasında bir uyum ilişkisi oluşturularak karbon emisyonları simüle edilmiş ve uzamsallaştırılmıştır. Bu yaklaşım, basitliği nedeniyle yaygın olarak kullanılmakta ve simüle edilen sonuçlar genellikle gerçek koşullarla tutarlılık göstermektedir.
5.1.2 Karbon nötrallik hizmetlerinin kapsamı
Bu çalışmada, normal sıcaklık ve basınç koşulları altında, gaz difüzyon katsayısını, çevredeki atmosferdeki CO2 konsantrasyonunu ve Qinling Dağları’nın karbon yutak kapasitesini birleştirerek orman ekosistemlerinin atmosferik CO2 fiksasyon menzilini nicelleştirdik ve bölgesel karbon tutmanın teorik uzamsal hizmet sınırını belirledik.
Bu çalışmadaki CO2 difüzyon simülasyonu, idealize edilmiş atmosferik koşullar altında Fick’in moleküler difüzyon yasasına dayanan kavramsal bir çerçeveyi benimsemektedir. Model, rüzgarsız, yatay olarak homojen ve kararlı bir atmosferik ortam varsaymakta; yönlü rüzgar taşınımını, arazi kaynaklı hava akımı bozulmalarını ve atmosferik türbülanslı taşınımı dışlamaktadır. Bu ideal temel koşullar altında CO2 hareketi yalnızca konsantrasyon gradyanlarıyla yönlendirilmektedir; atmosferik sıcaklık, basınç ve difüzyon katsayıları uzamsal olarak tekdüze ve zamansal olarak değişmez kalmaktadır. Kütle korunumu ilkelerine dayanarak bu çalışma, ormanın karbon dengeleme kapasitesinin maksimum uzamsal uzantısını teorik olarak nicelleştirmektedir. Bu model, gerçek dünyadaki atmosferik CO2 taşınımını ve nötralleştirme süreçlerini simüle etmek yerine, dağlık karbon yutaklarının uzamsal yayılma potansiyelini değerlendirmek için kavramsal bir nicel referans noktası olarak hizmet etmektedir. Bu temel varsayımın karmaşık saha koşullarında doğrudan gözlemsel doğrulamadan yoksun olduğunu kabul ediyoruz. Gelecekteki araştırmalar, bu teorik tahminleri daha fazla test etmek ve sınırlamak için saha tabanlı karbon akışı gözlemlerini atmosferik taşınım modelleriyle birleştirmelidir.
Özellikle, hesaplanan 196–262 km’lik karbon tutma hizmet mesafesi, bölgesel ölçekte makroskopik bir eşdeğer yayılma değerini temsil etmektedir. Bu değer, dağlık karbon yutak hizmetlerinin genel büyük ölçekli uzamsal yayılma modelini ortaya çıkarmak için geliştirilmiştir; dolayısıyla yerel küçük ölçeklerde hassas nicel değerlendirmeler için kullanılamaz. İdealize edilmiş model konfigürasyonundan kaynaklanan kısıtlamalar nedeniyle bu çalışma, simüle edilen hizmet menzilinin politika açısından pratikliğini parametre duyarlılık analizi ve yöntemler arası karşılaştırma yoluyla sistematik olarak doğrulamamıştır. Bu teorik sonuçların politika uygulanabilirliği daha fazla nicel doğrulama gerektirmektedir.
Sadece toplam karbon muhasebesine odaklanan geleneksel karbon nötrallik değerlendirme yöntemlerinin aksine, bu çalışma karbon yutakları ile karbon emisyonları arasındaki uzamsal uyumu ve dengeyi vurgulamakta, çevresindeki bölgelerde koordineli düşük karbonlu kalkınma ve karbon nötrallik girişimleri için etkili destek sunmaktadır. Bölgesel karbon nötralliğinin uzamsal dengesini karbon tutma hizmet menzilleri açısından incelemek, karbon yutak kapasitesindeki uzamsal uyumsuzluğu azaltmaya yardımcı olmakta ve Çin genelinde sistematik ve bölgesel karbon nötralliğini ilerletmek için önemli pratik anlamlar taşımaktadır.
Çin’in kilit bir ekolojik fonksiyonel bölgesi olarak Qinling Dağları, bölgesel karbon nötralliğinin uygulanmasında yeri doldurulamaz bir rol oynamaktadır. Gelecekteki çalışmalarda, model performansını nicel olarak doğrulamak ve simüle edilen uzamsal hizmet menzilini iyileştirmek için çok bölgeli karbon akışı gözlem verilerini dahil edeceğiz. Ayrıca bu değerlendirme çerçevesinin daha geniş dağlık alanlardaki genellenebilirliğini inceleyecek, model çıktılarının politika ile ilgililiğini artıracak ve benzer orta enlemlerdeki dağlık ekotonlarda uzamsal karbon yönetimi için sağlam bölgesel örnekler ve metodolojik referanslar sunacağız.
5.2 Sonuç
-
Zaman serisi perspektifinden bakıldığında, Qinling Dağları’nın NEP değeri 2000’den 2022’ye kadar genel olarak dalgalanmalarla birlikte artmıştır. Mekânsal olarak ise bu değerler batıda daha yüksek, doğuda ise daha düşüktür.
-
Qinling Dağları’ndaki karbon emilimi ve emisyonları son 23 yıl boyunca önemli ölçüde dalgalanan bir yükseliş eğilimi gösterirken, karbon tutma kapasitesi anlamlı olmayan dalgalı bir yükseliş sergilemektedir. Dağların farklı bölgelerindeki karbon tutma kapasitesi arasında belirgin farklılıklar bulunmaktadır: Yüksek ve orta düzey karbon tutma alanları esas olarak çalışma alanının batı ve orta kısımlarında yoğunlaşmışken, düşük ve negatif karbon tutma alanları başlıca kuzey ve doğu kenar bölgelerinde yer almaktadır. Orta düzey karbon tutma alanları baskın olsa da oranları düşüş eğilimindedir. Buna karşılık, yüksek karbon tutma alanları önemli bir artış göstermekte, düşük karbon tutma alanları farklı zaman dilimlerinde dalgalanıp azalmakta ve negatif karbon tutma alanları ise dalgalanıp artmaktadır.
-
2000’den 2022’ye kadar Qinling Dağları’ndaki karbon nötrliği hizmetlerinin mekânsal kapsamı anlamlı olmayan bir genişleme eğilimi göstermiş ve Shaanxi Eyaleti’nin çevresindeki çok sayıda eyaleti ve şehri kapsamıştır.
Beyanlar
Veri erişilebilirliği beyanı
Bu çalışmada sunulan veri setlerine çevrimiçi depolama alanlarından ulaşılabilir. Depolama alanının/alanlarının adları ve erişim numarası/numaraları aşağıda bulunabilir: https://www.ebi.ac.uk/pdbe/emdb/, diğer.
Yazar katkıları
SZ: Araştırma, Fon sağlama, Yazım – orijinal taslak. SF: Denetim, Yazım – inceleme ve düzenleme, Kaynaklar. XL: Yazım – inceleme ve düzenleme, Metodoloji, Denetim. QM: Yazım – inceleme ve düzenleme, Metodoloji, Araştırma. FS: Araştırma, Yazım – orijinal taslak, Veri düzenleme. RL: Yazım – orijinal taslak, Formal Analiz, Metodoloji.
Çıkar çatışması
Yazar(lar), bu çalışmanın potansiyel bir çıkar çatışması olarak yorumlanabilecek herhangi bir ticari veya finansal ilişki olmaksızın yürütüldüğünü beyan etmiştir.
Üretken yapay zeka beyanı
Yazar(lar), bu makalenin oluşturulmasında üretken yapay zekanın kullanılmadığını beyan etmiştir.
Bu makaledeki şekillerin yanında sunulan tüm alternatif metinler (alt metinler), Frontiers tarafından yapay zeka desteğiyle oluşturulmuş ve yazarlar tarafından mümkün olduğunca incelenmek de dahil olmak üzere doğruluğu sağlamak için makul çabalar gösterilmiştir. Herhangi bir sorun tespit ederseniz lütfen bizimle iletişime geçin.
Yayıncının notu
Bu makalede ifade edilen tüm iddialar yalnızca yazarlara aittir ve yazarların bağlı olduğu kurumların, yayıncının, editörlerin ve hakemlerin görüşlerini yansıtmak zorunda değildir. Bu makalede değerlendirilebilecek herhangi bir ürün veya üreticisi tarafından yapılabilecek herhangi bir iddia, yayıncı tarafından garanti edilmez veya onaylanmaz.
Ek materyaller
Bu makalenin Ek Materyallerine çevrimiçi olarak şu adresten ulaşılabilir: https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/feart.2026.1916702/full#supplementary-material
Özet
Anahtar kelimeler
karbon nötrliği mekânsal hizmet kapsamı, karbon tutma, ekosistem üretkenliği, gece ışığı, Qinling Dağları
Atıf
Zhang S, Fang S, Li X, Meng Q, Sang F ve Li R (2026) Çin’in Qinling Dağları’nda karbon tutma ve karbon nötrliği mekânsal hizmet kapsamı üzerine bir çalışma. Front. Earth Sci. 14:1916702. doi: 10.3389/feart.2026.1916702
Alındı
23 Haziran 2026
Değiştirildi
27 Ekim 2026
Kabul edildi
02 Kasım 2026
Yayınlandı
16 Kasım 2026
14 – 2026
Xiaole Sun, Sun Yat-sen Üniversitesi, Çin
Wei Quan, Zhejiang Güvenlik Teknolojisi Koleji, Çin
Yuanhong Luo, Guizhou Test ve Analiz Akademisi, Çin
© 2026 Zhang, Fang, Li, Meng, Sang ve Li.
Bu, Creative Commons Atıf Lisansı (CC BY) şartları altında dağıtılan açık erişimli bir makaledir. Orijinal yazar(lar) ve telif hakkı sahibi/ sahiplerinin belirtilmesi ve bu dergideki orijinal yayına kabul görmüş akademik uygulamalara uygun olarak atıfta bulunulması koşuluyla, diğer platformlarda kullanılması, dağıtılması veya çoğaltılmasına izin verilir. Bu şartlara uymayan hiçbir kullanım, dağıtım veya çoğaltmaya izin verilmez.
*İletişim: Shanhong Zhang, feiyang84120@126.com
Bu makalede ifade edilen tüm iddialar yalnızca yazarlara aittir ve yazarların bağlı olduğu kurumların, yayıncının, editörlerin ve hakemlerin görüşlerini yansıtmak zorunda değildir. Bu makalede değerlendirilebilecek herhangi bir ürün veya üreticisi tarafından yapılabilecek herhangi bir iddia, yayıncı tarafından garanti edilmez veya onaylanmaz.


Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔




1 yorum
Fikrinizi bir kaynak, soru veya yapıcı karşı görüşle geliştirin.