Evrende Bulunan Görünmez Nesne Nadir Bir Süperkütleli Nötron Yıldızı Olabilir
Gökbilimciler uzak bir yıldız sisteminde tuhaf bir şey gözlemledi—ya da daha doğrusu, görmedikleri şey daha da tuhaf. Bu gizemin çözülmesi yeni astrofiziksel keşiflere kapı aralayabilir.
J0008+0128 ikili sisteminin şematik diyagramı. Merkezdeki kırmızı yıldız görünür bir dev yıldız iken, mavi yıldız büyük olasılıkla süperkütleli bir nötron yıldızı olan görünmez nesneyi işaret ediyor. Soldan sağa: Spektrum ve radyal hız ölçümleri için kullanılan yer tabanlı teleskoplar SDSS/APOGEE (Sloan Digital Sky Survey’in Apache Point Gözlemevi Galaktik Evrim Deneyi), LAMOST (Geniş Gökyüzü Alanı Çok Nesneli Fiber Spektroskopik Teleskop) ve NOT (İskandinav Optik Teleskopu). Sol üstteki uydu ise astrometrik veriler sağlayan Gaia teleskobu.

Nötron yıldızları söz konusu olduğunda, boyut kesinlikle her şey değildir; ancak kütle büyük bir rol oynayabilir.
En azından, Samanyolu’nun uzak bir bölgesinde yeni keşfedilen ve beklenenden daha fazla kütleye sahip bir nötron yıldızı adayı için durum bu.
Bugün Science Advances dergisinde yayımlanan yeni bir makalede, Çin’deki çeşitli üniversitelerden ve gözlemevlerinden araştırmacılar ile işbirlikçileri, Balık takımyıldızında Dünya’dan binlerce ışık yılı uzaklıkta bulunan bir ikili sistemi incelediklerini açıkladılar. Bu sistemde, kırmızı bir dev yıldızın etrafında dönen nesne, çok küçük ama aşırı kütleli bir nötron yıldızı gibi görünüyor.
J0008+0128 olarak adlandırılan bu sistem, Çin’in Geniş Gökyüzü Alanı Çok Nesneli Fiber Spektroskopik Teleskobu (LAMOST), Apache Point Gözlemevi Galaktik Evrim Deneyi (APOGEE) ve Avrupa Uzay Ajansı’nın artık hizmet dışı olan Gaia uzay gözlemevinin topladığı verilerin analiziyle tespit edildi.
Kırmızı dev yıldız verilerde açıkça görülüyor; daha ilginç olan ise görünmeyen şey: Kırmızı dev yıldız üzerinde kütle çekimsel bir çekim yaratan ve onun salınım yapmasına neden olan gizemli, ağır bir nesne.
Araştırmacılar, kapsamlı bir olasılık listesini tek tek ele alıp reddettikten sonra, bu görünmez nesnenin büyük olasılıkla bir nötron yıldızı olduğu sonucuna vardılar: Süpernova olarak patlayan başka bir kütleli yıldızın aşırı yoğun kalıntısı. Bu patlama, ölen yıldızın çekirdeğini şehir büyüklüğünde bir nötron topuna dönüştürür. Çoğu nötron yıldızı yaklaşık 1,4 Güneş kütlesine, yani Güneşimizin kütlesinin 1,4 katına sahiptir. Ancak bu yıldızın kütlesi bilinmeyen nedenlerle 1,8 ila 2,8 Güneş kütlesi arasında olup, en iyi tahmin 2,2 Güneş kütlesini gösteriyor.
Gizem, bu fazladan kütlenin nereden geldiğidir. Bunu çözmek, bilim insanlarının nötron yıldızlarını oluşturan karmaşık astrofiziksel etkileşimleri ve içlerinde meydana gelen tuhaf, aşırı fizik süreçlerini daha iyi anlamalarına yardımcı olabilir. Bu “büyük boy” nötron yıldızı için doğal bir açıklama, komşu yıldız yoldaşından çok fazla madde çekmiş olması olabilir—ancak bu sistemde nötron yıldızının kırmızı dev yıldızın etrafındaki yörüngesi çok geniş.
Ulusal Radyo Astronomi Gözlemevi’nde görevli ve çalışmaya dahil olmayan gökbilimci Scott Ransom, “Bu kadar uzak olması, nötron yıldızına hiçbir zaman madde aktarılmadığını gösteriyor,” diyor.
Bu da iki geniş olasılık bırakıyor: Ya nötron yıldızları daha önce sanılandan çok daha büyük olabilir (“bu, süpernova fiziğini tam anlamadığımız anlamına gelir,” diyor Ransom) ya da bu yıldızın oluşumuna yol açan süpernova, iki küçük beyaz cüce yıldızın çarpışıp birleşmesinin sonucu olabilir. İkinci senaryo imkansız değil, ancak bu tür çarpışmaların çok nadir olması bekleniyor.
Ransom, “İki beyaz cüce ve kırmızı dev yıldızın bulunduğu bir sistem olabilir; iki beyaz cüce çok dar bir yörüngede dönüyor, kırmızı devin etrafında da dönüyorlardı ve sonunda birbiriyle çarpışarak kütleli bir nötron yıldızına dönüştüler,” diyor. Alternatif olarak, tek bir aşırı ağır nesne gibi görünen şeyin aslında birlikte dönen sıradan bir nötron yıldızı çifti veya bir nötron yıldızı–beyaz cüce ikilisi olabileceğini ekliyor.
En azından bir seçenek daha var. Görünmez nesne o kadar yoğun ki, aslında çok düşük kütleli bir kara delik de olabilir, diyor Ransom. Nesnenin yörüngesinin dairesel şekline dayanarak bu olasılığın daha makul olduğunu düşünüyor.
Ransom, “Astrofiziksel olarak bu kadar küçük kara deliklerin var olmasına engel bir neden yok; sadece galaksimizde hiçbiri görülmedi,” diyor. “Yörngenin bu şekli, muhtemelen bu nötron yıldızının veya kara deliğin oluşumunun özellikle şiddetli olmadığını gösteriyor.” Yıldız kütleli bir kara deliğin oluşumunun, bazı açılardan bir nötron yıldızının oluşumundan daha sakin olduğu düşünülüyor; nötron yıldızı oluşumu daha güçlü bir geri tepme yaratarak yeni oluşan yıldız kalıntısını kaotik bir yörüngeye—hatta uzayın derinliklerine—atabilir. “Bu yüzden yörngenin daha dairesel olması, bunun bir nötron yıldızı değil, bir kara delik olabileceğinin kanıtı olabilir,” diyor Ransom.
Bu nesnenin ne olduğunu veya nasıl oluştuğunu asla kesin olarak bilmek imkansız olabilir. Ransom’a göre, gizemli nesneden gelen emisyonları doğrudan tespit etmek için güçlü bir X-ışını gözlemeviyle yapılacak takip gözlemleri, “kara delik” ve “nötron yıldızı” senaryolarını ayırabilir. Ancak bunun dışında seçenekler sınırlı.
Ransom, “Dünyadaki hiçbir teleskopun önümüzdeki on yıllarda buradan radyo pulsasyonları bulması pek olası değil, çünkü dünyanın en iyi [radyo] teleskoplarıyla zaten incelendi,” diyor. “Bu üzücü, çünkü bu, onun bir nötron yıldızı olduğunun kesin kanıtı olurdu. Ancak bunun dışında yapabilecekleri başka bir şey bilmiyorum; bu yüzden asla bilemeyebiliriz.”
Scientific American Baş Editörü

Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔




İlk yorumu siz yazın
Fikrinizi bir kaynak, soru veya yapıcı karşı görüşle geliştirin.