4 dakikalık okuma
Isaac Newton’un kalkülüs alanındaki katkısı çalınmış mıydı?
Newton, dönemin bir diğer matematik dehası Gottfried Wilhelm Leibniz’i sonsuz küçükler kavramını çalmakla suçladı. İşte gerçekte olanlar

İnsanlık, zamanın başlangıcından beri sonsuzluk üzerine düşünmüştür. Hatta onu tanımlamaya bile çalışmıştır: Örneğin, bir sayıyı sürekli olarak bir kadar artırırsanız ne olur? Sonunda tüm doğal sayıları aşan bir değere ulaşmak mümkün müdür? Peki ya bir sayının mutlak değerini giderek küçültürsek ne olur?
Bu tür düşüncelerin bilinen en eski kayıtları, M.Ö. üçüncü yüzyılda yaşamış olan Arşimet’e aittir. Ancak sonsuzluk ve onun zıttı olan sonsuz küçük değerler, yani sonsuz küçükler, 17. yüzyılda gerçekten önem kazanarak dünyanın gördüğü en yoğun bilimsel tartışmalardan birini tetikledi.
1660’lı ve 1670’li yıllarda hem Isaac Newton hem de Gottfried Wilhelm Leibniz, günümüzde kalkülüs olarak bildiğimiz alanın temellerini attı. Matematikin bu dalı, diğerlerinin yanı sıra geometrik şekillerin ölçülmesi ve değişken niceliklerin incelenmesiyle ilgilenir.
O dönemde Newton, Cambridge’deki Trinity College’da araştırma yapıyordu. Ancak 1665’te veba salgını Avrupa’yı kasıp kavurdu ve üniversitenin kapılarını kapatmasına neden oldu. Newton bu dönemde araştırmalarına daha da yoğun bir şekilde odaklandı; optik ve kinematik alanlarında önemli ilerlemeler kaydetti ve hatta bir kütle çekimi teorisi geliştirdi.
Genç fizikçi özellikle değişken sistemlere ilgi duyuyordu. Ancak bunları tanımlamak için yeni bir matematik türüne ihtiyacı vardı ve Newton, o zamanlar 20’li yaşlarında, bu amaçla böyle bir matematiği icat etti.
Hesaplama ve Rekabet
Yere bir top attığınızı hayal edin. Topun hızı, Dünya’nın kütle çekiminin onu hızlandırmasıyla zamanla artacaktır. Topun kat ettiği s mesafesi, s = 1/2 gt² hareket denklemiyle tanımlanabilir. Burada g, Dünya yüzeyi yakınlarında saniye başına 9,81 metre kare olan yer çekimi ivmesini temsil eder. Formülleri mümkün olduğunca kısa tutmak için birimleri ihmal edip g değerini yaklaşık olarak 10 alacağız. Bu bize kat edilen mesafe için yaklaşık olarak s ≈ 5t² metre sonucunu verir.
Peki ya topun bir saniye sonra ne kadar hızla hareket ettiğini bilmek istersek? Bir nesnenin kat ettiği bir mesafe boyunca ortalama hızının v = s/t olduğunu biliyoruz. Peki ya hız sürekli değişiyorsa ve belirli bir t anındaki v(t) değerini merak ediyorsak?
Newton, hesaplama için kullanılan zaman aralığı ne kadar küçük olursa, anlık hız sonucunun o kadar doğru olacağını fark etti. Bu amaçla sonunda “sonsuz küçük” bir nicelik (dt, modern gösterimle) tanıttı; bu, herhangi bir normal sayıdan daha küçük olan çok küçük bir zaman aralığına karşılık gelir.
Bu nedenle t = 1 anındaki hız, t = 1 ile t = 1 + dt arasındaki kat edilen mesafenin, yani s(1 + dt) – s(1) ifadesinin dt zaman aralığına bölünmesiyle hesaplanabilirdi. t değerini mesafe formülüne koyduğumuzda şu sonuçları elde ederiz: s(1 + dt) = 5(1 + dt)² = 5 + 10dt + 5(dt)² ve s(t = 1) = 5.
Böylece t = 1 anındaki v hızı için şu sonuç çıkar: v(t = 1) = (s(1+dt)−s(1)) / dt = (10dt + 5(dt)²) / dt = 10 + 5dt.
Hâlâ dt’ye bağlı olan bu sonuç ne anlama geliyor? Newton’a göre cevap 10 metre/saniyedir: o, dt terimini basitçe ihmal etti.
Yaklaşık on yıl sonra filozof Leibniz benzer fikirleri, ancak tamamen farklı nedenlerle ele aldı. O, bir eğrinin altındaki alanı hesaplamanın bir yolunu arıyordu. Bunu yapmak için alanı giderek daha küçük aralıklara bölerek çok sayıda dikdörtgenin alanlarını toplayarak bir yaklaşım elde etti. Aralıklar ne kadar dar olursa, hesaplama o kadar doğru olurdu. Böylece Leibniz de bir sonsuz küçük olan dx kavramını tanıttı.
İddialar ve Hak Ediş
Bu tür sonsuz küçük hesaplamaları üzerine yapılan daha ayrıntılı araştırmalar, daha sonra Leibniz ile Newton arasındaki bir anlaşmazlık nedeniyle bir kenara itildi. Leibniz teorisini İngiliz meslektaşından önce yayımlamış olsa da, Newton’u destekleyen bir kişi ve daha sonra Newton’un kendisi, Leibniz’in onun henüz yayımlanmamış sonsuz küçükler üzerine yaptığı çalışmayı önceden gördüğünü ve fikirlerini çaldığını iddia etti.
İngiltere Kraliyet Cemiyeti daha sonra bir soruşturma başlattı ve bu soruşturmanın Newton’un suçlamalarını doğruladığını belirtti. Ancak Newton’un kendisi cemiyetin başkanıydı ve soruşturma komitesini bizzat seçmişti. (Newton, tüm zekasına rağmen acımasızlığıyla da hatırlanır; bilim insanı Robert Hooke da dahil olmak üzere diğer parlak çağdaşlarına saldırmıştı.)
Leibniz’in itibarı mahvoldu. 1716’da öldü ve mezarı işaretsiz bırakıldı. Yaklaşık 75 yıl sonra mezarına “OSSA LEIBNITII” (“Leibniz’in kemikleri” anlamına gelir) yazısı eklendi.
Günümüz bilim tarihçileri, Leibniz ve Newton’un kalkülüs üzerine yaptıkları çalışmalar arasında önemli farklılıklar olduğunu kabul ediyor ve her iki bilim insanının da bulgularına muhtemelen birbirlerinden bağımsız olarak ulaştıkları sonucuna varıyorlar.
Bir sonraki yazımda, matematik camiasında sonsuz küçükler kavramı etrafında dönen tartışmayı inceleyeceğim.
Bu makale ilk olarak Spektrum der Wissenschaft dergisinde yayımlandı ve izinle yeniden basıldı. Orijinal Almanca versiyondan yapay zekanın yardımıyla çevrildi ve editörlerimiz tarafından gözden geçirildi.
Scientific American Baş Editörü


Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔




İlk yorumu siz yazın
Fikrinizi bir kaynak, soru veya yapıcı karşı görüşle geliştirin.