KOLOMBO – Nesiller boyu Sri Lankalılar için adanın her yerinde aniden beliren binlerce sarı ve beyaz kanatlı kelebek, nostaljik bir sihir duygusu taşır. Folklor, bu gösteriyi uzun zamandır, adanın Orta Yaylalarında yer alan ve birçok dinin takipçileri tarafından kutsal sayılan Adam’s Peak’e doğru uyum içinde uçan kelebeklerin kutsal bir hac yolculuğu olarak anlatır.
Kasım ayının ilk haftasında, bu tanıdık doğal renk şöleni ülkenin ticari başkenti Kolombo’ya geri döndü; sarı ve beyaz kelebek bulutları trafik arasında süzülüyordu.
Sri Lanka Kelebek Koruma ve Araştırma Grubu (BCRG) sekreteri Lakshman Kumara’ya göre bu olgu sadece Kolombo’da değil, ülkenin diğer birçok bölgesinde de gözlemlendi. Kelebek sayıları genellikle Ekim-Kasım ve Şubat-Mart olmak üzere iki ana dönemde zirve yapar. Bu mevsimsel hareketler her yıl gerçekleşse de 2026’daki akın özellikle yoğun oldu, diye Kumara Mongabay’e anlattı.

Üyelerinden ve kelebek meraklılarından gelen gözlemlere dayanarak BCRG, bu kitlesel hareketleri birkaç yıldır takip ediyor. Kumara, bu yıl gözlemlenen kelebek hareketlerinin yönünün önceki kayıtlardan farklı olduğunu, böceklerin muhtemelen mevcut hava koşulları nedeniyle dağlık bölgelerden kaçındığını belirtti.

Kelebek renk şöleni. Görüntü: Michael van Der Pooten.
BCRG verilerine dayanan 2024 tarihli bir çalışma, Sri Lanka’nın küçük albatros (Appias galene) ve yaygın albatros (Appias albina swinhoei) türlerinin Mart-Nisan 2023 dönemindeki hareketlerini belgeledi. 60 konumdan elde edilen gözlemlere dayanarak araştırmacılar üç ana hareket yönü belirledi; genel desen kuzeybatıya doğru bir hareketi gösteriyordu.
Kelebek araştırmacısı, Sabaragamuwa Üniversitesi’nden profesör ve çalışmanın baş yazarı Kapila Dissanayake, Mongabay’e mevcut hareketin sarımsı limon göçmeni (Catopsilia pomona) tarafından domine edildiğini, buna daha az sayıda yaygın albatros ve Sri Lanka küçük albatrosunun eşlik ettiğini söyledi. Bazı bölgelerde limon göçmenleri hareketin neredeyse tamamını oluştururken, diğer alanlarda türlerin bir karışımı bulunuyor.
BCRG ekibi tarafından Kumana Ulusal Parkı’nda yürütülen daha önceki bir çalışma, Sri Lanka’nın güneyinin bu hareketler için bir üreme bölgesi veya başlangıç noktası olabileceğini, Wilpattu Ulusal Parkı’nın ise larvaların besin bitkilerinin mevcudiyeti nedeniyle olası bir varış noktası olduğunu öne sürdü.

Araştırmacılar, ideal koşullar altında kelebeklerin Kumana ile Wilpattu arasındaki yaklaşık 280 kilometrelik mesafeyi üç günde kat edebileceğini tahmin etti. Ancak önerilen rota ve varış noktası hala bir hipotez olarak kalıyor.
Kelebeklerin kitlesel hareketleri bir asırdan fazla bir süredir belgeleniyor. Soldaki, Emerson tarafından 1904’te çizilen harita, Sri Lanka’daki bu hareketleri gösteren en eski bilinen denemelerden biridir. Sağdaki harita ise Sri Lanka Kelebek Koruma ve Araştırma Grubu (BCRG) tarafından 2022–2023 döneminde toplanan gözlemlerle haritalanan Albatros kelebeklerinin hareket örüntülerini gösteriyor. Grafik: Malaka Rodrigo.
Sri Lanka Ulusal Temel Bilimler Enstitüsü’nden (NISF) kelebek araştırmacısı Himesh Dilruwan Jayasinghe’ye göre mevsimsel kelebek patlamasının ana itici gücü kuzeydoğu musonudur. Güney ve Güneydoğu Asya’nın bazı bölgelerini Ekim-Mart arasında etkileyen bu muson, özellikle kurak bölgede kurak koşulları sona erdirir. Bu bölge, düşük yıllık yağış, mevsimsel yağış örüntüleri ve uzun kurak dönemlerle karakterize edilir. Muson, kelebeklerin besin bitkilerinin hızla büyümesini tetikleyerek tırtıllar için bol yiyecek sağlar ve kelebek popülasyonlarının, avcı sayısını aşacak şekilde hızla artmasına olanak tanır. Ekim ayındaki muson arası yağışlar da 2026’daki olağandışı yüksek sayılara katkıda bulunmuş olabilir, diye belirtti.
Jayasinghe, Mart ayındaki kelebek popülasyon patlamasının albatros kelebekleri tarafından domine edildiğini, Kasım ayındaki artışın ise esas olarak göçmen ailesinden gelen türlerden oluştuğunu söyledi. Ekim ve Kasım aylarındaki nispeten kısa muson arası yağışlar bile kasıya ve senna türleri gibi besin bitkilerinde yeni büyüme tetikleyerek göçmen kelebeklerin üremesi için uygun koşullar yaratabilir. Bu çiçek açan besin bitkileri arasında altın yağmuru (Cassia fistula), pala senna (Cassia tora) ve Tanner’ın kasıyası (Senna auriculata) bulunur.
Buna karşılık, Sri Lanka küçük albatrosu ve yaygın albatros da dahil olmak üzere albatros kelebeklerinin ana larval besin bitkileri, Putranjivaceae ailesine ait weera ağaçlarıdır (Drypetes sepiaria ve Drypetes gardneri). Bu ağaçların taze büyüme üretmek için daha yoğun yağışa ihtiyacı vardır. Sri Lanka’nın kurak bölgesinde en çok yağışı Aralık-Şubat arasında süren kuzeydoğu musonu sırasında alırlar. Bu mevsimsel fark, albatros kelebeklerinin neden genellikle yılın ilk büyük kelebek patlamasına hakim olduğunu açıklıyor, diye Jayasinghe Mongabay’e anlattı.
Kelebek uçuşu. Görüntü: Sahana Vajirasena.
BCRG’den Kumara, Sri Lanka’nın kurak bölgesindeki beklenmedik yağışların da bu yıl kaydedilen olağanüstü sayılara katkıda bulunmuş olabileceğini ekledi. “El Niño gibi iklim koşulları yağış örüntülerini değiştirdikçe, bu tür olgular daha fazla etkilenebilir,” dedi.
“Bunu resmi bir göç yerine ‘kitlesel hareket’ olarak tanımlıyoruz,” diye kelebek araştırmacısı Dissanayake bilimsel ihtiyatın gerekliliğini vurguladı. Adanın her yerinde büyük sayıda kelebek gözle görülür şekilde hareket etse de, genel yönlerinin, sürekliliklerinin ve coğrafi kapsamlarının koordineli bir mevsimsel göç olarak doğrulanması gerekiyor.
Hindistan’da Kitlesel Hareketler
Sri Lanka 2026’da olağandışı derecede görkemli bir kelebek hareketine tanık olurken, güney Hindistan’ın Batı Ghats ile doğu ovaları arasında milyonlarca kelebeğin seyahat ettiği, iyi belgelenmiş mevsimsel kelebek göçü var.
2025 tarihli bir Mongabay raporu, bu kelebeklerin genellikle Nisan-Mayıs aylarında muson öncesi yağışları takip ederek doğu ovalarına doğru hareket ettiğini ve Eylül-Aralık arasında, kuzeydoğu musonunun başlangıcına daha yakın bir zamanda batıya geri döndüğünü açıklıyor. Gidiş-dönüş yolculuk yaklaşık 300–500 km (186-311 mil) olabilir.
Limon göçmeni (Catopsilia pomona), yaygın kelebek hareketiyle ilişkili en belirgin kelebek türüdür. Görüntü: Michael van der Poorten.
Güney Hindistan’da kaydedilen 10 Danainae alt ailesi türü veya Danaid’den dördünün göç ettiği biliniyor: mavi kaplan (Tirumala limniace), koyu mavi kaplan (Tirumala septentrionis), yaygın karga (Euploea core) ve çift markalı karga (Euploaea sylverster). Batı Ghats’ın kenarındaki Tamil Nadu’nun Coimbatore kentindeki Doğa ve Kelebek Derneği’nin (TNBS) kurucusu Appavu Pavendhan’a göre bu hareketler, yarımadanın kendine özgü topografyası ve çift muson sistemiyle yakından bağlantılıdır. Bu sistemler yağış, sıcaklık, besin bitkilerinin mevcudiyetini ve üreme ile hayatta kalma için uygun koşulları etkiler.
Tamil Nadu, Eylül ortasında Danainae alt ailesini içeren bir dizi göçmen kelebek hareketine tanık oldu; bu hareketler kuzeydoğudan güneybatıya doğru gerçekleşti. Bunu Ekim ayında, kuzeydoğu musonunun başlangıcına yakın bir zamanda aynı grubun bir başka büyük ölçekli hareketi izledi.
Yerel bilim insanları Güney Asya’nın mevsimsel kelebek hareketlerinin dinamiklerini anlamaya çalışırken, 2026 tarihli küresel bir değerlendirme daha geniş bir endişeyi vurguladı: ısınan bir iklimin dünya çapında kelebek dağılımını nasıl yeniden şekillendirdiği.
105 ülkede 1.758 kelebek türünü kapsayan küresel bir çalışma, türlerin %80’inin alanlarını genişlettiğini, %27’sinin daraldığını ve %22’sinin farklı yüksekliklere kaydığını belirtiyor. Çalışma, belgelenen alan değişimlerinin %79’unun iklim değişikliği ve aşırı hava olaylarıyla ilişkili olduğu sonucuna varıyor. Görüntü: Shawan Chowdhury.
Çalışma, 105 ülke ve bölgede 1.758 kelebek türüne ilişkin 6.000’den fazla alan değişimi kaydını analiz etti. Çalışmanın baş yazarı, Avustralya’daki Monash Üniversitesi’nden biyolog Shawan Chowdhury’ye göre, incelenen türlerin %80’inin alanlarını genişlettiği görüldü. Çalışma ayrıca türlerin %27’sinin alanlarını daralttığını ve %22’sinin yükseklik boyunca kaydığını gösterdi. Araştırmacılar ayrıca belgelenen alan değişimlerinin %79’unun iklim değişikliği veya aşırı hava olaylarıyla ilişkili olduğunu belirtti.
Chowdhury, ısınan sıcaklıkların bazı kelebek türlerinin Avrupa’da uygun iklim koşulları arayışıyla alanlarını kuzeye doğru genişletmesine olanak sağladığını belirtti. Örneğin Finlandiya’da daha önce kaydedilmemiş birkaç kelebek türünün ortaya çıktığını söyledi. Ancak bu tür genişlemenin sınırları olabilir: Isınma devam ederse ve daha kuzeyde uygun habitatlar bulunamazsa, bu kelebeklerin sonunda gidecek bir yeri kalmayabilir.
Çalışma ayrıca, aslen Hint alt kıtasıyla ilişkili olan ve 2012’de Avustralya’ya ulaşan limon kosteri (Acraea terpsicore) kelebeğinin alan genişlemesini de inceledi.
Yakın zamandaki kelebek sürülerinde sıkça görülen türler: Limon göçmeni (Catopsilia pomona), turuncu göçmen (Catopsilia scylla), Sri Lanka küçük albatrosu (Appias galene), benekli göçmen (Catopsilia pyranthe pyranthe) ve yaygın albatros (Appias albina swinhoei). Görüntüler: Sahana Vajirasena.
2020 tarihli bir araştırmaya göre limon kosteri, Avustralya’daki alanını yılda ortalama yaklaşık 135 km (84 mil) hızla genişletti. Bu tür hızlı dağılım değişiklikleri, küresel ısınmanın türlerin yeni alanları kolonileştirmesine olanak sağlamadaki rolüne ilişkin sorular doğursa da, araştırmacılar kelebeğin iklimsel nişini önemli ölçüde değiştirdiğine dair çok az kanıt buldu. Bu da onun büyük ölçüde orijinal alanındaki iklim koşullarına benzer koşulları işgal ettiğini gösteriyor.
2026 tarihli çalışmanın baş yazarı Chowdhury, limon kosteri’nin genişlemesinin, türlerin çevresel uygunluk, habitat değişiklikleri ve ekolojik adaptasyonun bir kombinasyonu yoluyla nasıl hızla yayılabileceğini gösterse de, bu tür hareketlerin doğrudan küresel ısınmaya atfedilmesinden önce daha fazla araştırma ve uzun vadeli izleme gerektiğini söyledi.
Bu arada, küresel çalışmaya katkıda bulunan Wild Island Foundation araştırmacısı Tharindu Ranasinghe, iklim değişikliğinin özellikle Sri Lanka’nın serin, yüksek rakımlı habitatlarla sınırlı olan endemik kelebeklerini tehdit edebileceğini söyledi. Bunlar arasında Sri Lanka ağaçkahverengisi (Lethe daretis), Sri Lanka dikenli mavisi (Udara lanka) ve Sri Lanka kaplanı (Parantica taprobana) bulunuyor.
Hindistan’da mavi kaplan (Tirumala limniace), koyu mavi kaplan (Tirumala septentrionis) ve düz kaplan (Danaus chrysippus) gibi kelebekler, yarımadanın kendine özgü topografyası ve çift muson sistemiyle yakından bağlantılı hareketlere hakimdir. Görüntü: Navi
Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔




1 yorum
Fikrinizi bir kaynak, soru veya yapıcı karşı görüşle geliştirin.